Son güncelleme:
Aile Mahkemesi: Aile mahkemesi, 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun ile kurulan ve aile hukuku uyuşmazlıklarına bakmakla görevli özel asliye hukuk mahkemesidir. Boşanma, velayet, evlat edinme, soybağı, vesayet, mal rejimi tasfiyesi, nafaka davalarında yetkilidir. Hâkim, aile hukuku alanında deneyim ve uzmanlık sahibidir; gizlilik ve uzlaştırma esastır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Velayet
Velayet, Türk Medeni Kanunu m.335-351 arasında düzenlenen ve ana-babanın küçük veya kısıtlı çocuğu üzerindeki bakım, gözetim, eğitim, temsil ve mal yönetim hak ve yükümlülükleri bütünüdür. Evlilik içinde ana-baba tarafından birlikte kullanılır; boşanmada TMK m.182 uyarınca hâkim velayeti eşlerden birine verir. Kaldırma (m.348) ve değiştirme (m.349) çocuğun üstün yararına bağlıdır; anayasal dayanağı AY m.41 aile ve çocuk korumasıdır.
Mal Rejimi Tasfiyesi Davası
Mal rejimi tasfiyesi davası, eşler arası mal rejiminin sona ermesi ile katılma alacağı, değer artış payı ve diğer mali alacakların tespit edilip ödenmesi için açılan davadır (TMK m.225-241). Boşanma davası ile birlikte veya ayrı olarak aile mahkemesinde açılır; bilirkişi raporu ve mali deliller incelenir. Boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren 10 yıllık zamanaşımına tâbidir.
Nafaka İptali ve Değişikliği
Nafaka İptali ve Değişikliği, mahkemece belirlenmiş nafakanın koşulların değişmesi nedeniyle iptal edilmesi veya miktarının değiştirilmesidir; TMK m.176/4 ve m.331 hükümleri çerçevesinde uygulanır. [Yoksulluk Nafakası](/sozluk/medeni-hukuk/yoksulluk-nafakasi), [İştirak Nafakası](/sozluk/medeni-hukuk/istirak-nafakasi), [Yardım Nafakası](/sozluk/medeni-hukuk/yardim-nafakasi) gibi nafaka türleri yeniden değerlendirilebilir.
Vesayet Daireleri
Vesayet daireleri, TMK m.397'de düzenlenen ve vesayet makamı (sulh hukuk mahkemesi) ile vesayet üst makamı (asliye hukuk mahkemesi) olmak üzere iki kademeli sistemden oluşan vesayet yargısı yapısıdır. Birinci derece atama ve denetim yapar; ikinci derece itiraz ve gözetim işlevini yürütür. Sistemin amacı vesayet altındaki kişinin çift katmanlı korunmasıdır.
Evlat Edinme
Evlat edinme, evlat edinen ile evlat edinilen arasında doğum benzeri soybağı ilişkisi kurulmasını sağlayan mahkeme kararlı özel hukuk işlemidir. Türk Medeni Kanunu m.305-320 arasında düzenlenir; küçüklerin ve erginlerin evlat edinilmesi farklı şartlara tabidir. Asgari yaş farkı 18, çocuk üstün yararı, bakım + eğitim süresi şartı temel unsurlardır ve sulh hukuk mahkemesi karar verir.
Boşanmada Yargılama Usulü
Boşanmada yargılama usulü, aile mahkemesinde yürütülen ve TMK m.184'te düzenlenen özel yargılama kurallarına tâbi davadır. Hâkim taraf iddiaları ile bağlı değildir; resen delil toplayabilir, basit yargılama usulü uygulanır. Çekişmeli boşanmada deliller hâkim önünde sözlü incelenir; anlaşmalı boşanmada eşlerin protokol ve duruşmadaki beyanları esas alınır. Yargılama gizli yapılır.
Boşanma
Boşanma, hâkim kararıyla evlilik birliğinin sona ermesi olup Türk Medeni Kanunu m.161-184 arasında düzenlenen aile hukuku kurumudur. Özel sebepler (zina, hayata kast, suç işleme, terk, akıl hastalığı) ve genel sebep (evlilik birliğinin temelinden sarsılması) olmak üzere sınırlı sayıdaki sebeplere dayanır. Dava aile mahkemesinde açılır; sonuç olarak kişisel hükümlerin yanı sıra velayet, nafaka, maddi-manevi tazminat ve mal rejimi tasfiyesi gibi mali etkiler doğurur.
Aile Hukukunda Yetki
Aile hukukunda yetki, boşanma, velayet, nafaka ve diğer aile davaları için yetkili mahkemenin belirlenmesidir (TMK m.168, m.401, m.576). Boşanmada eşlerden birinin yerleşim yeri; velayette çocuğun yerleşim yeri; vesayette kişinin yerleşim yeri; tereke davalarında mirasbırakanın son yerleşim yeri yetkilidir. Aile mahkemesi olmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi görev yapar.
Evlat Edinmenin İptali
Evlat Edinmenin İptali, [Evlat Edinme](/sozluk/medeni-hukuk/evlat-edinme) işleminin esaslı bir noksanlık veya hukuki sebep nedeniyle mahkeme kararıyla geçersiz sayılmasıdır; TMK m.317-319 hükümlerine dayanır. İptal sebepleri [Çocuğun Üstün Yararı](/sozluk/medeni-hukuk/cocugun-ustun-yarari) ihlali, ehliyetsizlik, esaslı unsurlardaki noksanlık. [Evlatlık İlişkisinin Kaldırılması](/sozluk/medeni-hukuk/evlatlik-iliskisinin-kaldirilmasi)ndan farklı olarak iptal geriye etkili sonuç doğurur.
Mal Rejimi Sözleşmesi
Mal rejimi sözleşmesi, Türk Medeni Kanunu m.203-205 hükümleri uyarınca eşlerin yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma yerine mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı veya mal ortaklığı rejimlerinden birini seçmek amacıyla yaptıkları şekle bağlı sözleşmedir. Noter önünde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılması zorunludur; evlenme başvurusu sırasında memura yazılı bildirim de yeterlidir. Evlenme öncesi veya evlilik süresince her zaman yapılabilir ve değiştirilebilir.
Soybağı Tespiti Davası
Soybağı Tespiti Davası, çocuğun soybağının kanıtlanması için açılan genel dava türüdür; özellikle [Tanıma (Soybağı)](/sozluk/medeni-hukuk/tanima-soybagi) ve [Babalık Davası](/sozluk/medeni-hukuk/babalik-davasi)ndan farklı durumlarda uygulanır. TMK m.282-285 hükümleri soybağı kurma yollarını düzenler. Tespit davası özellikle ana karinesi geçersiz, hatalı veya çelişkili durumlarda mahkemeden soybağının doğrudan tespitini istemek için kullanılır.
Tereke Mahkemesi
Tereke mahkemesi, mirasbırakanın son yerleşim yerinde bulunan ve miras hukuku işlemleri için yetkili sulh hukuk mahkemesidir (TMK m.576). Vasiyetnamenin açılması, veraset ilamı düzenleme, tereke koruma tedbirleri, defter tutma ve resmi tasfiye yetkisine sahiptir. Mirasçılar arası uyuşmazlıklarda kapsamı genişler; paylaşım davaları ise asliye hukuk mahkemesinin görevidir.
Evlilik Birliğini Koruma Tedbiri
Evlilik Birliğini Koruma Tedbiri, eşlerden birinin diğerinin yükümlülüklerini yerine getirmemesi veya birliğin tehlikeye girmesi hâlinde [Aile Mahkemesi](/sozluk/medeni-hukuk/aile-mahkemesi) tarafından alınan geçici tedbirlerdir; TMK m.195-199 hükümlerine dayanır. Birliğin yönetiminden kazanç paylaşımına, eşlerin temsilinden konut tahsisine kadar geniş yelpazede tedbir alınabilir; boşanmadan farklı olarak evlilik korunur.
Vesayet
Vesayet, velayet altında olmayan küçüklerin ve kısıtlıların kişisel ve mal varlığı menfaatlerinin kamu denetimi altında korunmasını sağlayan aile hukuku kurumudur. Türk Medeni Kanunu m.396-494 arasında düzenlenir. Vesayet dar anlamı yanında geniş anlamda kayyımlık ve yasal danışmanlığı da kapsar; vesayet makamı sulh hukuk, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir. Vasi atanması ve devletin denetim yükümlülüğü temel unsurlardır.
Soybağı
Soybağı, bir kişi ile biyolojik veya hukuki anne-babası arasındaki hukuki bağı ifade eden mutlak kişisel hal. Türk Medeni Kanunu m.282-363 arasında düzenlenir; ana-çocuk arası soybağı doğumla kendiliğinden kurulur (ipso iure), baba-çocuk arasında ise evlilik karinesi, tanıma veya hükümle kurulma olmak üzere üç yol bulunur. Çocuk üstün yararı ilkesine göre çözülmesi gereken aile hukuku kurumudur.
Sulh Hukuk Mahkemesi (Vesayet)
Sulh hukuk mahkemesi vesayet işlevinde, vesayet altındaki kişinin korunması, vasi/kayyım atanması ve vesayet hesaplarının denetlenmesinde yetkili mahkemedir (TMK m.397). Vesayet açma, vesayetten kaldırma, vasinin görevden alınması, mahkeme onayı gerektiren önemli işlemler ve hesap denetimi sulh hukuk mahkemesinin görev alanındadır. Aile mahkemesinden farklı olarak vesayet yargısı sulh seviyesindedir.
Eşlerin Yardım Yükümlülüğü
Eşlerin Yardım Yükümlülüğü, evlilik birliği boyunca eşlerin birbirlerine maddi ve manevi destek olma, evlilik giderlerine güçleri oranında katılma yükümlülüğüdür; TMK m.185-186 hükümlerine dayanır. Eşler ortak yaşam, sadakat ve yardım üçlüsü ile bağlanır; bu yükümlülük [Aile Birliği](/sozluk/medeni-hukuk/aile-birligi)nin temelidir. İhlal hâlinde [Boşanma Sebepleri](/sozluk/medeni-hukuk/bosanma-sebepleri) içinde "evlilik birliğinin sarsılması" niteliği kazanabilir.
Aile mahkemesi, 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun (2003) ile kurulan ve aile hukuku uyuşmazlıklarına bakmakla görevli özel asliye hukuk mahkemesidir. Genel asliye hukuk mahkemesinden uzmanlaşma, gizlilik ve uzlaştırma esasları ile ayrılır.
Aile mahkemesinin temel düzenleyici metni:
Aile mahkemesinin baktığı dava türleri:
Türkiye'nin tüm illerinde aile mahkemesi yoktur:
| Dava Türü | Yetkili Mahkeme |
|---|---|
| Boşanma | Eşlerden birinin yerleşim yeri (TMK m.168) |
| Velayet | Çocuğun yerleşim yeri |
| Soybağı | Çocuğun veya babanın yerleşim yeri |
| Evlat edinme | Evlat edinen yerleşim yeri |
| Nafaka | Davacı veya davalı yerleşim yeri |
| Mal rejimi tasfiyesi | Boşanma davası ile birlikte |
Aile mahkemelerinin özgün uygulaması:
Bu raporlar kararın temeli olabilir.
| Özellik | Aile Mahkemesi | Sulh Hukuk Mahkemesi |
|---|---|---|
| Görev | Aile hukuku davaları | Tereke, vesayet, basit hukuki işler |
| Asliye sıfatı | Asliye hukuk | Sulh seviyesi |
| Boşanma | Görev | Görev değil |
| Vesayet atama | Görev değil | Görev |
| Veraset ilamı | Görev değil | Görev |
Aile mahkemesi, HMGS Medeni Hukuk ve Usul Hukuku sınavlarında ele alınır. Tipik konular:
Boşanma, Velayet, Vesayet, Soybağı, Evlat Edinme, Boşanma Yargılama Usulü, Mal Rejimi Sözleşmesi ve Tereke Mahkemesi aile mahkemesinin görev alanını oluşturur.