Tanım ve Hukuki Konum
Askıda hükümsüzlük (Almanca schwebende Unwirksamkeit), bir hukuki işlemin geçerlilik için aranan onay veya iznin eksikliği nedeniyle geçici olarak hüküm doğurmadığı, ancak ilgili tarafça onaylanmasıyla baştan itibaren (geriye etkili) geçerli hâle geldiği yaptırımdır.
Butlandan farkı işlemin onarılabilir olmasıdır; iptalden farkı geçerliliğin baştan değil onayla doğmasıdır. Yokluktan ise işlemin doğmuş olmasıyla ayrılır.
Askıda Hükümsüzlük Halleri
Sınırlı ehliyetsiz — yani ayırt etme gücü bulunan ergin olmayan veya kısıtlı kişi — TMK m.16 hükmüne göre yasal temsilci onayı olmadan işlem yapamaz. Bu kişinin yaptığı işlem askıda hükümsüzdür; yasal temsilci (kanuni temsilci, vasi) onayıyla geçerli hâle gelir.
Aile Konutu Üzerinde Tasarruf
Eş, aile konutu üzerinde tasarruf yasağı çerçevesinde diğer eşin yazılı onayı olmadan aile konutunu satamaz, ipotek edemez (TMK m.194). Eş onayı eksik tasarruf askıda hükümsüzdür; eş onaylarsa geçerli olur.
Vekilsiz İşlem (Vekâletsiz Temsil)
Vekâletsiz iş görme hükümleri kapsamında, yetkisiz kişi başkası adına işlem yaparsa o işlem askıdadır; gerçek hak sahibinin onayıyla geçerli olur.
Kefaletin Eş Onayı
TBK m.584 hükmü kapsamında evli kefilin kefalet sözleşmesi diğer eşin yazılı onayını gerektirir; onay yoksa kefalet askıda hükümsüzdür.
Onayın Niteliği ve Etkisi
Onay (Ratifikasyon)
Eksik olan iznin verilmesidir. Onay açık veya örtülü olabilir; bazı işlemler için kanun yazılı onay arar (aile konutu, kefalet).
Geriye Etkili Geçerlilik
Onay verildiğinde işlem baştan itibaren (ex tunc) geçerli sayılır; arada geçen sürede doğmuş hak ve borçlar baştan etkili olur.
Onayın Reddi
İlgili kişi onayı reddederse işlem kesin geçersiz hâle gelir. Yokluk değil butlan niteliği kazanır; iade hükümleri (sebepsiz zenginleşme TBK m.77 vd.) uygulanır.
Onay Süresi
Bazı işlemler için onayın belirli sürede verilmesi aranır. Karşı taraf TBK m.40 hükmü kapsamında onay vereni süre vermeye davet edebilir; süre içinde onay verilmezse ret sayılır.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Askıda hükümsüzlük = onay eksikliği nedeniyle geçici geçersizlik: Onayla baştan itibaren geçerli olur; reddedilirse kesin geçersiz.
- Sınırlı ehliyetsizin işlemi yasal temsilci onayına bağlıdır (TMK m.16): Bu klasik örnektir.
- Aile konutu (TMK m.194) ve evli kefalet (TBK m.584) onay aranan başlıca durumlar: Eş onayı yazılı şekilde olmalı.
- Onay açık veya örtülü olabilir; bazı işlemlerde yazılı zorunlu: Aile konutu yazılı, sözleşme genel kuralı yazılı zorunlu değil.
- Onay reddedildiğinde işlem butlan niteliği kazanır: Sebepsiz zenginleşme iadesi (TBK m.77) uygulanır.
- Karşı taraf onayı süreye bağlayabilir: TBK m.40 — onay süresi içinde gelmezse ret sayılır; bu sınavda klasik tuzaktır.