Tanım ve Hukuki Konum
Atıf iadesi (renvoi) (Latince renvoi, "geri gönderme"), MÖHUK kapsamında Türk bağlama kuralı bir yabancı hukuku işaret ettiğinde, o yabancı hukukun kendi bağlama kurallarıyla bir başka hukuka atıf yapması durumudur.
MÖHUK m.2/III hükmü atıf iadesini açıkça düzenler ve Türk hukuku, lex fori (mahkeme hukuku) ya da seçilen hukuk olarak son atfı kabul eder.
Renvoi Türleri
Birinci Atıf İadesi (Renvoi I)
Yabancı hukuk Türk hukukuna geri atıf yapar. Türk bağlama kuralı yabancı hukuku işaret etmiştir; ancak yabancı hukuk Türk hukukunu işaret eder. Türk hâkim Türk hukukunu uygular.
Örnek: Türk vatandaşının İngiltere'de vefat etmesi. Türk MÖHUK miras hukukunda millî hukuku işaret eder (m.20). İngiliz hukuku ise miras konusunda mutad mesken hukukunu — Türk hukukunu — işaret eder. Türk hâkim İngiliz hukukunun atfını kabul ederse Türk hukuku uygular.
İkinci Atıf İadesi (Renvoi II — Hop Renvoi)
Yabancı hukuk Türk hukukuna değil, üçüncü bir hukuka atıf yapar. Türk hâkim üçüncü hukuku uygular.
Örnek: A devletinin hukuku yabancı bir mirasçı için B devletinin hukukunu işaret ediyorsa.
Atıf İadesinin Kabul Edilmemesi
Bazı durumlarda Türk hâkim yabancı bağlama kuralının atfını kabul etmez; doğrudan yabancı maddî hukukunu uygular. Bu, "doğrudan atıf" yaklaşımıdır.
MÖHUK m.2/III Düzenlemesi
MÖHUK m.2/III hükmü: "Yabancı hukukun bir başka ülke hukukuna atıf yapması durumunda atıf iadesi kabul edilir; ancak hukuk seçimine ilişkin işlemler ve sözleşmeler için atıf iadesi uygulanmaz."
Bu hüküm:
- Genel kural: Atıf iadesi kabul edilir.
- İstisna: Hukuk seçimi (lex voluntatis) durumunda atıf iadesi uygulanmaz; çünkü taraflar belli bir hukuku seçmiştir, başka hukuka kayma istemezler.
Renvoi'nin Hukuki Sonuçları
Türk Hukukunun Uygulanması
Birinci atıf iadesinde sonuç olarak Türk hukuku uygulanır — bu da doğrudan uygulanan kurallar gibi pratik bir sonuç doğurur.
Karmaşıklık
Renvoi, milletlerarası özel hukuku karmaşıklaştırır; hâkim hem Türk hem yabancı bağlama kurallarını incelemek zorundadır.
Yabancı hukukun atfı kabul edilse bile, sonuç Türk kamu düzenine aykırıysa MÖHUK m.5 ile geri çekilebilir.
Doktrindeki Tartışmalar
Doktrinal Ayrılık
Renvoi'nin kabul edilip edilmemesi konusunda doktrin ayrılır:
- Kabul edenler: Yabancı hukukun bütününe saygı; tutarlılık.
- Reddedenler: Karmaşıklık; sürecin uzaması; taraf otonomisini zedeleme.
Modern Eğilim
Modern milletlerarası özel hukukunda renvoi uygulaması daraltılma eğilimindedir; Avrupa Birliği tüzükleri (Roma I, Roma II) çoğu durumda renvoi'yi reddeder.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Renvoi = atıf iadesi; yabancı hukukun başka hukuka atfı: MÖHUK m.2/III.
- Birinci atıf iadesi (Türk hukukuna geri) + İkinci atıf iadesi (üçüncü hukuka): İki tür.
- Hukuk seçimi durumunda renvoi uygulanmaz: MÖHUK m.2/III istisnası.
- Birinci renvoi sonucunda Türk hukuku uygulanır: Pratik sadeleştirme.
- Kamu düzeni istisnası ile birleşir: Renvoi sonucu yine kamu düzeni denetimine tabi.
- Modern eğilim daraltma: AB tüzükleri (Roma I/II) renvoi'yi reddeder.