Son güncelleme:
Külli Halefiyet: Külli halefiyet, mirasbırakanın ölümüyle terekedeki tüm aktif ve pasiflerin kendiliğinden ve bir bütün hâlinde mirasçılara geçmesidir (TMK m.599). Cüz'i halefiyetten farklı olarak mirasçı her bir mal için ayrı devre ihtiyaç duymaksızın mirasbırakanın hukukî durumunu yüklenir; borçlardan kişisel malvarlığıyla da sorumlu hale gelir. Mirasın reddi, resmi tasfiye ve mirastan yoksunluk külli halefiyetin sınırlarını çizer.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Saklı Pay (Mahfuz Hisse)
Saklı pay (mahfuz hisse), TMK m.505-506'da düzenlenen ve belirli yasal mirasçıların — altsoy, ana-baba ve sağ kalan eşin — yasal pay oranı üzerinde kanunen koruma altına alınmış asgari miras hakkıdır. Mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufları ile saklı paya tecavüz etmesi hâlinde, saklı paylı mirasçı tenkis davası ile bu hakkı geri talep edebilir; saklı pay yenilemez ve devredilemez nitelikte korunan bir miras hukuku kurumudur.
Tapu Sicili
Tapu sicili, taşınmaz mülkiyeti ve sınırlı ayni haklara ilişkin işlemlerin alenen tutulduğu resmi sicildir. Türk Medeni Kanunu m.997 vd.'da düzenlenmiştir. Tapu Sicil Tüzüğü ile ayrıntıları belirlenir. Aleniyet, sicile güven ve devletin sorumluluğu temel ilkeleridir; tescil kurucu nitelikte olup taşınmaz üzerindeki ayni haklar ancak sicile tescille kazanılır. Tapu memurları işlemleri devlet adına yapar; yolsuz tescil halinde devlet sorumluluğu doğar.
Paylaşma Davası
Paylaşma Davası, Paylı Mülkiyet veya Elbirliği Mülkiyetindeki bir taşınmazın paydaşlar arasında paylaşılmasını veya satışla sona erdirilmesini talep eden davadır; TMK m.698-700 hükümleri davanın koşullarını ve usulünü düzenler. Aynen paylaşma mümkün değilse satış suretiyle paylaşma yapılır; her paydaş, sözleşmeyle bağlanmadıkça paylaşmayı her zaman talep edebilir.
Cüz'i Halefiyet
Cüz'i halefiyet, hukukî bir işlem (devir, satım, bağışlama, vasiyet) sonucu belirli bir mal veya hakkın bir kişiden diğerine geçmesidir. Külli halefiyetten farklı olarak tereke bütünü değil; yalnızca tek tek mal/hak üzerinde halefiyet doğar. Cüz'i halef, devraldığı mal veya hak ile sınırlı sorumluluk taşır; devredenin diğer borçlarından sorumlu tutulmaz. Belirli mal vasiyet alacaklısı tipik örnektir.
Zümre Sistemi
Zümre sistemi, TMK m.495-501'de düzenlenen ve yasal mirasçıları mirasbırakanın kan hısımlarına göre üç zümreye ayıran paylaşım yöntemidir. Birinci zümre altsoy, ikinci zümre ana-baba ve onların altsoyu, üçüncü zümre büyükana-büyükbaba ile altsoyudur. Önceki zümrede mirasçı bulunması sonraki zümrelerin mirastan dışlanmasına yol açar; zümre içi paylaşım kök başına eşit dağılım esasına dayanır.
Resmi Defter Tutma
Resmi defter tutma, mirasçının üç ay içinde sulh hâkimine başvurarak tereke envanterinin çıkarılmasını talep etmesi ve sonucunda borçlardan tereke ile sınırlı sorumluluk kazanmasıdır (TMK m.619-630). Hâkim tereke aktif ve pasifini resmi defterde belirler; alacaklılara ilan yapılır, başvurmayanların alacakları kişisel sorumluluk dışında kalır. Mirasçı defter sonrası kabul, ret veya resmi tasfiye seçeneklerinden birini kullanır.
Miras Sözleşmesi
Miras sözleşmesi, mirasbırakanın hayatta iken yaptığı ve karşı tarafça da kabul edilen, ölüme bağlı tasarruf niteliğinde iki taraflı sözleşmedir (TMK m.527-528). Vasiyetnameden farklı olarak tek taraflı geri alınamaz; tarafların iradesini bağlayıcı resmi şekle tâbi belgedir. Pozitif (mirasçı atama, lehte tasarruf) veya negatif (mirastan feragat) içerikli olabilir; saklı paydan feragatte bağlayıcılığı önemlidir.
Yolsuz Tescilin Düzeltilmesi
Yolsuz Tescilin Düzeltilmesi, Tapu Sicili'ndeki yolsuz tescilin gerçek hak sahibinin talebi üzerine mahkeme kararıyla veya tarafların rızasıyla sicile uygun hâle getirilmesi yoludur; TMK m.1025-1027 hükümleri ayrıntılı düzenler. Yolsuz Tescil tespit edildiğinde, gerçek malik düzeltme davası açar; iyiniyetli üçüncü kişi kazanımı oluşmamış olmalıdır. Aksi hâlde TMK m.1007 bedel davası tek yol kalır.
Resmi Tasfiye
Resmi tasfiye, mirasçının veya alacaklıların talebi üzerine sulh hukuk mahkemesinin denetiminde terekenin tasfiye memuru aracılığıyla tasfiye edilmesidir (TMK m.632-636). Tasfiye memuru tereke aktiflerini paraya çevirir, alacaklılar arasında sıralı ödeme yapar; kalan değer mirasçılara dağıtılır. Bu yöntemde mirasçılar pasiflerden hiçbir şekilde sorumlu tutulmaz; resmi tasfiye, borca batık tereke için en güvenli seçenektir.
Mirasın Reddi
Mirasın reddi, mirasçının üç ay içinde sulh hâkimine yapacağı yazılı veya sözlü beyanla mirasbırakanın terekesini yüklenmemesini sağlayan tek taraflı, hak düşürücü süreye tâbi yenilik doğuran irade beyanıdır (TMK m.605-618). Ret hâlinde mirasçı sıfatı kazanılmamış sayılır; pay halefiyet ilkesiyle altsoya geçer veya alt zümreye intikal eder. Borca batık tereke için reddi makul karine kabul edilir.
Paylı Mülkiyet
Paylı mülkiyet, TMK m.688-700'de düzenlenen, her paydaşın eşya üzerinde soyut belirli bir pay oranına sahip olduğu birlikte mülkiyet türüdür. Paydaşlar kendi payları üzerinde serbest tasarruf yetkisine sahiptir; üçüncü kişiye satışta diğer paydaşların yasal önalım hakkı (m.732-735) doğar. Yönetim çoğunluk, önemli işler nitelikli çoğunluk, tasarruf oybirliği ile yapılır.
Atanmış (İradi) Mirasçı
Atanmış (iradi) mirasçı, mirasbırakanın TMK m.514-516 ve m.527 uyarınca yaptığı ölüme bağlı tasarrufla — vasiyetname veya miras sözleşmesi yoluyla — terekenin tamamı ya da belirli bir oranı üzerinde mirasçı sıfatı kazandırdığı kişidir. Yasal mirasçılığın aksine kanun değil, ehliyetli kimsenin iradî beyanı kaynaktır. Atanmış mirasçı külli halefiyet konumundadır ancak yasal mirasçıların saklı payına saygı zorunludur.
Veraset İlamı
Veraset ilamı (mirasçılık belgesi), mirasbırakanın yasal ve atanmış mirasçılarının kim olduğunu ve pay oranlarını gösteren, sulh hukuk mahkemesi veya noter tarafından düzenlenen tespit edici nitelikteki belgedir (TMK m.598). Mirasçı sıfatını yaratmaz; külli halefiyet zaten ölümle doğmuştur. Tereke işlemleri (tapu intikali, banka, vergi) için ispat aracı olarak kullanılır ve her zaman güncellenebilir.
Yasal Mirasçılık
Yasal mirasçılık, mirasbırakanın iradesinden bağımsız olarak Türk Medeni Kanunu m.495-501 hükümlerinin doğrudan tayin ettiği zümre, eş ve devlet düzeniyle terekenin külli halefiyet yoluyla intikalini ifade eder. Mirasçıların belirlenmesi kanunî zümre sistemine; payların hesaplanması zümre içi eşit paylaşım ile kök başına dağıtım esasına dayanır. Mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufu olmasa dahi yasal mirasçılar TMK gereği kendiliğinden mirasçı sıfatı kazanır.
Ölüm Karinesi
Ölüm Karinesi, ölümüne kesin gözle bakılan bir tehlikenin içinde kaybolan kişinin cesedi bulunmasa bile ölmüş sayılmasıdır; TMK m.31 hükmüne dayanır. Gaiplik Kararından farklı olarak mahkeme kararına gerek yoktur; karine otomatik olarak işler ve nüfus kaydında ölüm gösterilir. Ancak kişinin sağ olduğu sonradan ortaya çıkarsa karine çürütülebilir.
Mirastan Iskat
Mirastan iskat (mirasçılıktan çıkarma), mirasbırakanın iradî olarak vasiyetnamesi veya miras sözleşmesinde belirteceği ağır kusur sebebine dayanarak saklı paylı bir mirasçısını koruma altından çıkarması işlemidir (TMK m.510-513). İskat sebebinin vasiyetnamede açıkça gösterilmesi zorunludur; iskat ile saklı pay koruması ortadan kalkar ancak iskatın altsoya etkisi sınırlıdır. Cezalandırıcı ve koruyucu iskat olmak üzere iki türü vardır.
Elbirliği Mülkiyet
Elbirliği mülkiyet, TMK m.701-703'te düzenlenen, bir malvarlığı topluluğu veya kanundan kaynaklanan ilişki temelinde kurulan birlikte mülkiyet türüdür. Paydaşların pay oranı yoktur; eşyanın tamamı üzerinde birlikte hak sahibidirler. Her türlü tasarruf ve önemli yönetim kararı oybirliği gerektirir. Miras şirketi, mal ortaklığı rejimi ve adi ortaklık malları tipik elbirliği hallerdir.
Mülkiyetin Kazanılma Yolları
Mülkiyetin Kazanılma Yolları, Mülkiyet hakkının hukuk düzenince tanınan yollarla bir kişiye geçmesi veya yeni doğmasının sistematik tasnifidir. TMK m.704-777 hükümleri taşınır ve taşınmaz mülkiyetinin iktisabını ayrı ayrı düzenler. Aslen kazanma (ilk kez doğan hak) ile devren kazanma (önceki maliki sürdürme); özgün ve türev kazanım; tescile bağlı ve tescilsiz iktisap; sınıflandırmaları üzerinden eksiksiz çerçeveyi sağlar.
Mirastan Yoksunluk
Mirastan yoksunluk, TMK m.578'de sayılan ağır kusurlu eylemleri işleyen kişinin mirasçı sıfatını kanun gereği kendiliğinden kaybetmesidir. Mirasbırakana karşı kasten ölüme yol açma, kişilik haklarına saldırı, vasiyetnamesinin tahrip edilmesi ve benzeri hâller yoksunluk sebebidir. Yoksunluk kişiseldir; ilgili kişinin altsoyu mirasçılığını korur ve halefiyet ilkesi kapsamında pay alır.
Gaiplik Kararı
Gaiplik Kararı, ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya kendisinden uzun süredir haber alınamayan kişinin mahkeme kararıyla ölmüş sayılmasıdır; TMK m.32-35 hükümleri kararın şartlarını ve sonuçlarını düzenler. Karar, mirasçı, eş ve alacaklıların hak ileri sürmesini sağlar; ancak gaibin sağ olarak ortaya çıkması hâlinde geri alınabilir. Ölüm Karinesi ile birlikte ölüm hukukunun temel kurumudur.
Tereke
Tereke, mirasbırakanın ölümü anında geride bıraktığı tüm aktif ve pasiflerden oluşan ve külli halefiyet ilkesi gereği bir bütün hâlinde mirasçılara intikal eden malvarlığıdır (TMK m.599). Birden fazla mirasçı olması hâlinde tereke elbirliği mülkiyet konusudur ve paylaşıma kadar mirasçıların ortak yönetimine tâbidir. Borçların tasfiyesi, defter tutma ve resmi tasfiye gibi mekanizmalarla terekenin işletimi düzenlenir.
Vasiyetname
Vasiyetname, mirasbırakanın ölümünden sonra hüküm doğurmak üzere tek taraflı olarak yaptığı, kişisel ve ölüme bağlı tasarruf niteliğindeki şekle tâbi irade beyanıdır (TMK m.531-548). Resmi, el yazılı ve sözlü olmak üzere üç şekilde yapılabilir; her zaman geri alınabilir nitelikte olup mirasçı ataması, vasiyet alacaklısı belirleme ve mirastan iskat gibi tasarruflara aracılık eder. Geçerlilik için tam ehliyet aranır.
Belirli Mal Vasiyeti (Musa-bih)
Belirli mal vasiyeti (musa-bih), mirasbırakanın TMK m.516 uyarınca terekeden belirli bir mal, hak veya alacağı vasiyet alacaklısına bırakmasıdır. Atanmış mirasçıdan farklı olarak vasiyet alacaklısı külli halef değil, cüz'i halef konumundadır; sadece tahsis edilen mal/hak üzerinde alacak hakkı kazanır, terekenin pasifinden sorumlu tutulmaz. Vasiyet alacaklısı borcu mirasçılardan talep eder.
Mirasın Açılması
Mirasın açılması, mirasbırakanın ölümü ile terekenin mirasçılara intikal edebilir hâle gelmesidir (TMK m.575). Açılma, mirasbırakanın son yerleşim yerinde ve ölüm anında gerçekleşir; mirasçılık sıfatı, paylar, saklı pay oranları ve uygulanacak hukuk açılma anına göre belirlenir. Açılma yetkili mahkemenin tespiti, vasiyetnamenin teslimi ve ret süresinin başlaması için temel referanstır.
Külli halefiyet (universal succession), Türk Medeni Kanunu m.599 uyarınca mirasbırakanın ölümüyle birlikte terekedeki tüm aktif ve pasifin kendiliğinden, bir bütün hâlinde mirasçılara geçmesidir. Bu ilke, miras hukukunun temel taşıdır ve yasal mirasçılık ile atanmış mirasçı statüsünün her ikisinde de uygulanır. Külli halefiyet sayesinde mirasçı, mirasbırakanın hukukî durumunu — alacakları, borçları, mülkiyet hakları, sözleşmesel pozisyonları — tek tek devirle değil, kanun gereği yüklenir.
TMK m.599/1 — "Mirasçılar, mirasbırakanın ölümü ile mirası bir bütün olarak, kanun gereğince kazanırlar."
Halefiyet kavramı iki ana türe ayrılır:
| Özellik | Külli Halefiyet (m.599) | Cüz'i Halefiyet |
|---|---|---|
| Konu | Tüm tereke (aktif + pasif bir bütün) | Belirli bir mal/hak |
| Doğuş şekli | Kanun gereği kendiliğinden | Hukukî işlemle (devir, satım, bağışlama) |
| Mirasçının sorumluluğu | Borçlardan kişisel malvarlığıyla | Sadece devralınan mal/hak ile |
| Tipik örnek | Yasal mirasçılık, atanmış mirasçı | Belirli mal vasiyet alacaklısı, satım sözleşmesi alıcısı |
Belirli bir taşınmazın vasiyet alacaklısına bırakılması (TMK m.516) cüz'i halefiyet doğurur; alacaklı yalnızca o taşınmaz üzerinde hak sahibi olur, terekenin pasifinden sorumlu değildir.
TMK m.599/1 mirasçıların mirasbırakanın ölümü ile mirası bir bütün olarak kazandığını öngörür. Mirasçı sıfatı doğmak için veraset ilamı alınmasına gerek yoktur; veraset ilamı yalnızca tespit edici niteliktedir. Tereke mirasçılar arasında elbirliği mülkiyet konusu olur (TMK m.640).
Mirasbırakanın kira sözleşmesi, hizmet sözleşmesi ve benzeri sürekli edimleri kural olarak mirasçılara geçer; ancak kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar (örn. velayet) sona erer. Tapu sicili açısından taşınmaz mirasçılara intikalde tescilsiz kazanma (TMK m.705/2) söz konusudur; ancak tasarruf işlemleri için tescil zorunludur.
Külli halefiyetin en kritik sonucu, mirasçının borçlardan kişisel malvarlığıyla sorumlu olmasıdır (TMK m.641). Mirasçı, terekenin aktifi yetersiz olsa dahi mirasbırakanın borçlarını kendi malvarlığından ödemekle yükümlüdür. Bu ağır sonucu önlemek için TMK üç koruyucu mekanizma getirir:
Külli halefiyet kuralı mutlak değildir; bazı hâllerde sınırlanır veya istisnaya tâbi tutulur:
Soru: Mirasbırakan M ölümünde 100.000 TL aktif ve 300.000 TL pasif bırakmıştır. Tek mirasçı N, ölümün üzerinden 6 ay geçtikten sonra borçların büyüklüğünü öğrenmiştir. N ne yapabilir?
Cevap: TMK m.605 üç aylık ret süresi, mirasçının mirası öğrendiği tarihten işler; ancak terekenin borca batık olduğu açıksa hükmen ret (TMK m.605/2) gündeme gelir. Borçların aktiften belirgin biçimde fazla olduğu kanıtlanırsa N'nin reddi mirasçı sayılması gerekmez; ek tedbir olarak TMK m.632 uyarınca resmi tasfiye talep ederek kişisel malvarlığını korumalıdır.
Birden fazla mirasçı varsa, külli halefiyetin doğal sonucu olarak tereke elbirliği mülkiyet konusudur (TMK m.640). Bu durum mirasçıların terekedeki mallar üzerinde birlikte tasarruf zorunluluğu doğurur ve paylı mülkiyete geçiş için paylaştırma sözleşmesi veya mahkeme kararı gerekli kılar.