Anlaşmalı boşanma, Türk Medeni Kanunu m.166/3 uyarınca eşlerin boşanmanın tüm kişisel ve mali sonuçları üzerinde anlaşarak, kısa sürede ve çekişmesiz biçimde evliliği sona erdirdikleri özel boşanma yoludur. 1988 yılında 3444 sayılı Kanunla getirilen bu kurum, boşanma hukukunda en önemli yeniliklerden biridir ve uygulamada çekişmeli yolun yanında paralel bir alternatif oluşturur.
Hükmün Düzenlediği Dört Kümülatif Şart
TMK m.166/3 açıkça dört şartın birlikte gerçekleşmesini arar; eksikse dava çekişmeli boşanma olarak devam eder ya da reddedilir.
1. En az bir yıllık evlilik
Evliliğin başlangıcından dava açılmasına kadar en az bir yıl geçmiş olmalıdır. Bu süre kanun koyucunun aile birliği ilkesine verdiği öneme dayanır; ani ve düşünülmemiş boşanmaları engelleyen koruyucu bir eşiktir. Bir yıldan önce başvurulduğunda hâkim davayı bu yönüyle çekişmeli hâle çevirir.
2. Ortak başvuru veya kabul
Boşanma talebi eşlerin ortak başvurusu veya eşlerden birinin açtığı davanın diğer eş tarafından kabulü biçiminde ortaya çıkar. Kabul, duruşmada bizzat veya vekil aracılığıyla yapılır; anlaşmalı boşanma iradesinin açık ve şüphesiz olması gerekir.
3. Hâkim huzurunda bizzat beyan
Her iki eşin de hâkim huzurunda bizzat duruşmada hazır bulunarak boşanma iradesini açıklaması şarttır. Bu şart, vekil aracılığıyla temsile istisna getirir; kanun koyucu tarafların iradesinin doğrudan denetlenmesini güvence altına almak istemiştir. Mazeret durumunda bile bizzat beyan aranır; aksi hâlde anlaşmalı boşanma yoluyla karar verilmez.
4. Uygun protokol
Eşler mali ve çocuklara ilişkin tüm konularda yazılı bir protokol sunmalıdır. Protokol içeriği şu başlıkları kapsar:
- Maddi ve manevi tazminat (TMK m.174)
- Yoksulluk nafakası miktarı ve süresi
- Çocuk(lar)ın velayet düzenlemesi
- İştirak nafakası miktarı
- Çocukla kişisel ilişki kurulması (görme-temas hakkı)
- Mal rejimi sözleşmesi ve eşler arası mal rejimi tasfiyesi
- Aile konutu kullanımı
Hâkimin Denetim Yetkisi
Anlaşmalı boşanmada hâkim kural olarak tarafların iradesine müdahale etmez; çekişmeli boşanma aksine kusur araştırması yapılmaz. Bununla birlikte TMK m.166/3 hâkime sınırlı bir denetim yetkisi tanır:
- Çocuğun üstün yararı: Velayet ve kişisel ilişki düzenlemesi çocuk yararına aykırıysa hâkim protokolü kabul etmez; gerekli düzeltmeyi tarafların beyanına ve hâkimin takdir yetkisi ile yapar. Bu denetim, çocuk hakları (Anayasa) kapsamındaki anayasal korumanın somut uygulamasıdır.
- Protokolün makul olması: Tazminat, nafaka gibi mali düzenlemelerin aşırı dengesizlik içermemesi; dürüstlük kuralı ile bağdaşması.
- Şekil denetimi: Dört şartın gerçekleşip gerçekleşmediğinin re'sen araştırılması.
Çekişmeli Boşanmadan Farklar
| Ölçüt | Anlaşmalı (m.166/3) | Çekişmeli (m.166/1-2) |
|---|
| Evlilik süresi | En az 1 yıl | Süre şartı yok |
| Kusur incelemesi | Yok | Ağırlık denetimi |
| Bizzat beyan | Zorunlu | Vekil yeterli |
| Protokol | Zorunlu | Yok (hâkim kararı) |
| Yargılama süresi | Tek duruşma | Uzun |
Anlaşmalı Boşanmanın Sonuçları
Boşanma kararının kesinleşmesiyle birlikte protokolde düzenlenen hükümler bağlayıcı hâle gelir. Velayet, nafaka ve tazminat kararları icra yoluyla takip edilebilir; mali düzenlemeler mal rejimi tasfiyesini de kapsar. Anlaşmalı boşanmada tarafların sonradan protokole itirazı kural olarak kabul edilmez; ancak kişilik hakkı aykırılığı veya irade fesadı hâllerinde yargılamanın yenilenmesi yolu istisnaen açık kalır.
Boşanma sonrası ortaya çıkan yeni koşullara göre velayet değişikliği (TMK m.349) ve nafaka uyarlama (TMK m.176/4) davaları protokolde düzenlenen miktarları ilerde değiştirebilir; hâkimin takdir yetkisi bu aşamada devreye girer.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Kümülatif dört şart: Bir yıllık evlilik, ortak başvuru/kabul, hâkim huzurunda bizzat beyan ve uygun protokol birlikte aranır. Eksikse dava çekişmeli boşanma olarak devam eder.
- Kusur incelenmez: Çekişmeli boşanmadan en önemli farklardan biri hâkimin kusur araştırması yapmamasıdır; protokol esaslıdır.
- Bizzat beyan istisnasızdır: Vekil ile temsil ana kuraldır ancak anlaşmalı boşanmada hâkim huzurunda bizzat beyan zorunlu ve istisnasızdır.
- Protokol kapsamı: Mali ve çocuklara ilişkin tüm konular protokolde düzenlenmelidir; eksik bırakılan bir başlık davanın anlaşmalı yoldan görülmesini engeller.
- Hâkimin denetim sınırı: Kusur bakmaz ama çocuk yararı ve protokolün makul olması açısından denetim yetkilidir. Uygun görmezse hâkimin takdir yetkisi ile protokolü tarafların duruşmadaki iradelerine göre değiştirebilir.
- Bir yıl şartının mutlaklığı: Bir günün eksikliği dahi anlaşmalı boşanma yolunun kullanımını engeller; hâkim davayı resen çekişmeliye çevirir.
- Anayasal bağlantı: Çocuk yararı denetimi, çocuk hakları (Anayasa) ve AY m.41/3'ün somut uygulaması olarak işler.
İlgili Kavramlar
- Evlilik Birliğinin Sarsılması — TMK m.166 genel sebep
- Çekişmeli Boşanma — m.166/1-2 karşılaştırma
- Boşanma — kurum tanımı
- Velayet — protokolün temel başlığı
- Yoksulluk Nafakası — protokolde düzenlenir
- İştirak Nafakası — çocuk bakım katılımı
- Boşanmanın Mali Sonuçları — tazminat ve nafaka
- Çocuk Hakları (Anayasa) — protokol denetim çerçevesi