Son güncelleme:
Bağlama Kuralı: Bağlama kuralı, MÖHUK kapsamında bir özel hukuk ilişkisinde uygulanacak hukuku belirleyen normdur. Yabancılık unsuru içeren ihtilafta hangi hukuk düzeninin (Türk veya yabancı) hangi konuya uygulanacağını gösterir. MÖHUK m.8-39 hükümleri kişiler, aile, miras, eşya, borçlar hukuku alanlarında bağlama kurallarını sıralar. Klasik kriterler: vatandaşlık, ikametgâh, mutad mesken, malın bulunduğu yer, akit yeri, ifa yeri.
Bağlama kuralı (Almanca Verweisungsnorm, Kollisionsnorm), MÖHUK kapsamında bir özel hukuk ilişkisinde uygulanacak hukuku belirleyen normdur. Yabancılık unsuru içeren ihtilafta hangi hukuk düzeninin uygulanacağını gösterir.
MÖHUK m.8-39 hükümleri kişiler, aile, miras, eşya, borçlar hukuku alanlarında bağlama kurallarını sıralar. Kanunlar ihtilafı bağlama kuralları aracılığıyla çözülür.
Kişinin millî hukuku — kişiler ve aile hukukunda klasik kriter. Örneğin evlenme ehliyeti millî hukuka tâbi (MÖHUK m.13).
Kişinin yaşamını sürekli yürüttüğü yer. Anglo-Saxon hukukunda önemli; modern MÖHUK'ta bazı alanlarda devreye girer.
Eşya hukukunda klasik kriter; taşınmaz mülkiyet bulunduğu ülkenin hukukuna tâbi (MÖHUK m.21).
Sözleşme akdedildiği yer; bazı sözleşme türlerinde uygulanır.
Sözleşmenin ifa edileceği yer; özellikle borçlar hukukunda.
Modern hukuk taraf otonomisini benimser; sözleşme taraflarının yabancı hukuk seçimi (MÖHUK m.24) çoğu durumda kabul edilir.
Mirasbırakanın millî hukuku.
Malın bulunduğu yer hukuku — lex rei sitae.
Hâkim önce yabancılık unsurunu tespit eder; sonra hangi MÖHUK bağlama kuralının uygulanacağını belirler.
Bağlama kuralı yabancı hukuku işaret ederse, hâkim o hukukun içeriğini tespit etmek zorundadır (MÖHUK m.2).
Yabancı hukuk başka bir hukuka atıf yaparsa renvoi devreye girer (MÖHUK m.2/III).
Yabancı hukuk Türk kamu düzenine açıkça aykırıysa uygulanmaz (MÖHUK m.5).
Resmi Gazete
Doğrudan Uygulanan Kurallar
Doğrudan uygulanan kurallar, MÖHUK m.6 hükmü kapsamında yabancılık unsuru olsa bile MÖHUK bağlama kurallarına bakılmaksızın Türk hukukunun her durumda uygulanan zorunlu kurallarıdır. Tarafların hukuk seçimi de bu kuralları bertaraf edemez. Tüketici koruma, iş hukuku işçi koruyucu hükümleri, KVKK, ihracat-ithalat sınırlamaları gibi kamu yararını içeren düzenlemeler bu kapsamdadır. Kamu düzeni istisnasından yapısal olarak farklıdır; proaktif niteliktedir.
İki Taraflı Hukuki İşlem
İki taraflı hukuki işlem, iki tarafın karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanlarıyla kurulan işlemdir. Sözleşme bunun temel ve en yaygın biçimidir; TBK m.1 hükmü hukuk hayatının omurgasını oluşturan bu işlem türünü düzenler. Satım, kira, hizmet, vekâlet, kefalet bilinen örneklerdir. Tek taraflı ve çok taraflı işlemlerden farkı, karşılıklı iradenin uyuşmasını gerektirmesidir; muvazaa, yanılma ve şekil eksikliği geçerliliği etkiler.
Kanunlar İhtilafı
Kanunlar ihtilafı, birden çok hukuk düzeninin aynı uyuşmazlıkta uygulanabilir olması ve hangi düzenin uygulanacağının belirlenmesi gereken durumdur. Milletlerarası özel hukukun esas inceleme alanı olan bu kavram, MÖHUK bağlama kurallarıyla çözülür. Yabancılık unsuru içeren ilişkilerde Türk hukuku ile yabancı hukuk arasındaki çatışma kanunlar ihtilafı oluşturur; iç hukuk çatışmalarından (lex specialis vb.) yapısal olarak farklıdır.
Atıf İadesi
Atıf iadesi (renvoi), MÖHUK kapsamında Türk bağlama kuralı bir yabancı hukuku işaret ettiğinde, o yabancı hukukun kendi bağlama kurallarıyla bir başka hukuka atıf yapması durumudur. MÖHUK m.2/III hükmü atıf iadesini düzenler ve Türk hukuku, lex fori (mahkeme hukuku) ya da seçilen hukuk olarak son atfı kabul eder. Birinci atıf iadesi (Türk hukukuna geri dönüş) ve ikinci atıf iadesi (üçüncü hukuka) ayrımı klasik bir doktriner ayrımdır.
Yabancılık Unsuru
Yabancılık unsuru, bir özel hukuk ilişkisinde MÖHUK'un uygulanmasını zorunlu kılan, ilişkide yabancı bir öğenin (yabancı taraf, yabancı yer, yabancı para, yabancı hukuk seçimi) bulunmasıdır. MÖHUK m.1 hükmü uyarınca bu unsur olmadan kanun uygulanmaz; iç hukuk doğrudan uygulanır. Yabancılık unsuru, milletlerarası özel hukukun temel taşıdır ve uyuşmazlığa uygulanacak hukukun belirlenmesi sürecini başlatır.
Sınırlı Ayni Haklar
Sınırlı ayni haklar, malikin mülkiyetine konu eşyada sağlanan ve mülkiyet hakkından daha dar yetkiler tanıyan ayni haklardır. Türk Medeni Kanunu Kitap IV'te düzenlenen bu haklar; irtifak, taşınmaz yükü ve rehin olmak üzere üç ana grupta toplanır. Numerus clausus ilkesi gereği yalnızca kanunda öngörülen tipler kurulabilir. Sahibine eşyayı kullanma, ondan yararlanma veya değerinden alacağını güvenceye alma yetkisi verir; herkese karşı ileri sürülebilir.
Kamu Düzeni İstisnası (MÖHUK)
Kamu düzeni istisnası, MÖHUK m.5 hükmü kapsamında bağlama kuralı sonucu uygulanacak yabancı hukuk hükmünün Türk kamu düzenine açıkça aykırı olması durumunda uygulanmasından kaçınmayı sağlayan klasik mekanizmadır. Yabancı hukuk reddedildiğinde Türk hukuku uygulanır. İstisna dar yorumlanır; sadece Türk hukuk düzeninin temel değerlerine açık aykırılık halinde devreye girer. Yabancı mahkeme kararlarının tenfizinde de aynı kontrol uygulanır.
MÖHUK (Milletlerarası Özel Hukuk)
MÖHUK (5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun), yabancılık unsuru içeren özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanacak hukuku, mahkemenin yetkisini ve yabancı mahkeme kararlarının tanınması/tenfizini düzenleyen temel kanundur. 2007 yılında yürürlüğe giren MÖHUK eski 2675 sayılı kanunu ilga etmiştir. Bağlama kuralları, kamu düzeni istisnası, atıf iadesi (renvoi), doğrudan uygulanan kurallar gibi temel kavramları kapsar.