Son güncelleme:
İptal Kararı (AYM): İptal kararı, Anayasa Mahkemesi'nin anayasaya aykırı bulduğu bir kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya TBMM İçtüzüğü hükmünü yürürlükten kaldırdığı karardır. Kararlar genel olarak bağlayıcıdır ve Resmî Gazete'de yayımla hüküm doğurur. Kural olarak iptal kararları geriye yürümez, ileri etkilidir. Anayasa Mahkemesi yürürlüğe girmeyi en fazla bir yıl erteleyebilir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Resmî Gazete'de Yayım
Resmî Gazete'de yayım, hukuk kurallarının (kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler ve diğer düzenleyici işlemler) hukuken varlık kazanabilmesi ve uygulanabilir hâle gelebilmesi için zorunlu olan resmi duyuru mekanizmasıdır. Kurallar yayımla birey ve kurumlar için geçerli ve bağlayıcı olur. Yürürlük tarihi kuralın kendisi tarafından belirtilir; belirtilmemişse yayımdan 45 gün sonra yürürlüğe girer.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Kanunların Anayasaya Uygunluğu Denetimi
Kanunların Anayasaya Uygunluğu Denetimi, yasama organının çıkardığı kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunun bağımsız bir anayasa yargısı organınca denetlenmesini ifade eden ve anayasanın üstünlüğünün en önemli kurumsal güvencesidir; 1982 Anayasası m.148 uyarınca Anayasa Mahkemesine aittir. Üç yolla işler: soyut norm denetimi (iptal davası), somut norm denetimi (itiraz) ve bireysel başvuru (2010 değişikliği).
Somut Norm Denetimi
Somut norm denetimi, görülmekte olan bir davada uygulanacak kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükmünün anayasaya aykırılığı iddiasının davaya bakmakta olan mahkemece ciddi görülmesi üzerine Anayasa Mahkemesine gönderilmesi yoluyla yapılan anayasa yargısı biçimidir. Anayasa m. 152 ile düzenlenmiş, itiraz yolu (incident) olarak da bilinir; beş aylık karar süresi, taraf hakkı olmaması ve dava içi somutluk bu denetimin ayırt edici unsurlarıdır.
Soyut Norm Denetimi
Soyut norm denetimi, bir kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin anayasaya uygunluğunun, belli bir davadan bağımsız olarak, dar bir başvuru çevresi tarafından Anayasa Mahkemesine açılan iptal davası yoluyla denetlenmesidir. Anayasa m. 150 iptal davası yolunu, m.151 ise altmış günlük hak düşürücü süreyi düzenlemiştir; norm yürürlüğe girdikten hemen sonra soyut biçimde incelenir ve dava açabilecekler sayı itibariyle sınırlıdır.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK), 2017 Anayasa değişikliğiyle getirilen, Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkardığı normatif işlemdir (Anayasa m. 104/17). Temel hak ve özgürlükler, kişi hakları-ödevleri ve siyasi haklar CBK ile düzenlenemez. Kanunla açıkça düzenlenen konularda CBK çıkarılamaz; kanun-CBK çatışmasında kanun üstündür. Anayasa Mahkemesinin denetimine tabidir. Kanun Hükmünde Kararname (KHK) sisteminin yerini almıştır.
İptal Davası (Anayasa)
İptal Davası (Anayasa), kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya aykırı olduğu iddiasıyla Anayasa Mahkemesine açılan ve soyut norm denetiminin aracı olan anayasa yargısı davasıdır; 1982 Anayasası m.150-151 uyarınca Cumhurbaşkanı, TBMM'de en fazla üyeye sahip iki siyasi parti grubu ve TBMM üye tam sayısının 1/5'i tarafından Resmi Gazetede yayım tarihinden itibaren 60 gün içinde açılabilir. İptal kararı geriye yürümez ve norm hukuk düzeninden çıkarılır.
Yürürlüğün Durdurulması
Yürürlüğün durdurulması, Anayasa Mahkemesi'nin iptal davası veya anayasaya aykırılık itirazı yoluyla önüne gelen bir normun esas hakkında karar verilinceye kadar uygulanmasını askıya almasıdır. Olası iptal kararının etkisinin yetmeyeceği acil hâllerde verilir. Karar Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihte hüküm doğurur ve devlet organlarını bağlar. Geçici koruma niteliğindedir; norm esasta aklanırsa yürürlüğe tekrar döner.
Anayasa Yargısı
Anayasa yargısı, anayasanın üstünlüğü ilkesinin fiilen uygulanmasını sağlayan yargısal denetim mekanizmalarının bütünüdür. Kanunların, CBK'ların, TBMM içtüzüğünün anayasaya uygunluğunun denetlenmesi; bireysel başvuruların incelenmesi ve Yüce Divan yargılaması bu yargı kolunun başlıca işlevleridir. Türkiye'de merkeziyetçi (Kelsen) model benimsenmiş olup anayasa yargısı münhasıran Anayasa Mahkemesi tarafından yürütülür. 1961 Anayasası ile kurumsal temele kavuşmuştur.
AYM Kararlarının Geriye Yürümezliği
AYM kararlarının geriye yürümezliği, Anayasa Mahkemesi'nin iptal kararlarının kural olarak geçmişteki işlem ve kazanılmış haklara etki etmemesidir. Anayasa m. 153/2 bu ilkeyi açıkça düzenler. Amaç, hukuki güvenliği ve tamamlanmış işlemlerin sağlamlığını korumaktır. Ceza hukukunda lehe uygulama ve bireysel başvuru bağlamında somut davaya etki gibi istisnalar mevcuttur.
İptal kararı, Anayasa Mahkemesi'nin anayasa yargısı kapsamında verdiği en güçlü karar türüdür. İptal davası veya anayasaya aykırılık itirazı yoluyla Mahkeme'ye gelen bir norm, anayasaya aykırı bulunursa iptal edilir. İptal kararı kanunların anayasaya uygunluğu denetiminin doğal sonucudur.
Karar Resmi Gazete'de yayımlanır ve bütün devlet organları ile mahkemeleri bağlar (Anayasa m. 153).
İptal kararı kural olarak normun tamamını kaldırır; ancak bazı hâllerde norm kısmen iptal edilebilir:
AYM kararları yalnızca davanın taraflarını değil, tüm devlet organlarını, mahkemeleri ve gerçek/tüzel kişileri bağlar. Hiçbir organ iptal edilmiş bir normu uygulamayı sürdüremez.
İptal kararı ancak Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihte hüküm ifade eder. Yayımdan önce karar yürürlüğe girmez.
Anayasa m. 153/2'ye göre iptal kararları geriye yürümez. Ayrıntı için AYM kararlarının geriye yürümezliği başlığına bakılmalıdır. Bu kural hukuki güvenliği korur ancak bazen bireysel adaletle gerilim yaratır.
AYM iptal kararında yürürlük zamanı konusunda esneklik gösterebilir:
İptal kararından önce ciddi zarar doğacağı öngörülüyorsa, AYM yürürlüğün durdurulmasına karar verebilir. Bu tedbir, iptal karar sürecinin tamamlanmasını beklemeksizin geçici koruma sağlar.
İptal kararı normu yürürlükten kaldırırken, ret kararı normun anayasaya uygun olduğunu tespit eder. Ret kararından sonra aynı konuda 10 yıl geçmeden yeniden somut norm denetimi yoluyla başvuru yapılamaz (Anayasa m. 152/4); soyut norm denetimi için bu sınırlama uygulanmaz.
İptal kararı bir normu yürürlükten kaldırır; pilot karar ise bireysel başvuruda yapısal ihlal tespit edip genel tedbir talep eder. İki karar tipi farklı yargı yollarının ürünüdür: iptal kararı norm denetiminin; pilot karar bireysel başvurunun.