Kavramın Kapsamı
İçtüzük, TBMM'nin çalışma usul ve esaslarını, iç düzenini, disiplin kurallarını ve yasama faaliyetlerinin işleyişini düzenleyen temel kurallar bütünüdür. AY m.95'te düzenlenen İçtüzük, TBMM'nin kendi iç işleyişini belirleme yetkisinin (parlamento özerkliği) somut bir yansımasıdır. İçtüzük, kanun niteliğinde olmamakla birlikte normlar hiyerarşisinde özel bir yere sahiptir.
TBMM İçtüzüğü, Meclisin çalışma düzenini, komisyonların kuruluşunu, kanun yapma sürecini, denetim mekanizmalarının işleyişini, Meclis Başkanlık Divanının oluşumunu ve milletvekillerinin disiplin kurallarını kapsamlı biçimde düzenler. İçtüzük hükümleri, Meclis çalışmalarının düzenli ve etkin yürütülmesi için zorunlu kurallardır.
Anayasal Dayanak
- AY m.95: TBMM, çalışmalarını kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre yürütür
- AY m.85: Milletvekilliğinin düşmesi kararının İçtüzüğe aykırılığı iddiasıyla iptali
- AY m.88/2: Kanun tekliflerinin görüşülme usul ve esaslarının İçtüzükle düzenlenmesi
- AY m.148: İçtüzüğün Anayasa Mahkemesi denetimine tabi olması
İçtüzük, Anayasa'nın birçok maddesinde atıf yapılan önemli bir düzenleyici metindir. AY m.148 uyarınca Anayasa Mahkemesi, TBMM İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımından uygunluğunu denetler.
Temel Unsurları
İçtüzüğün düzenlediği temel konular:
- Meclis Başkanlık Divanının oluşumu: Meclis Başkanı, başkanvekilleri, katip üyeler ve idare amirlerinin seçimi
- Komisyonların kuruluşu ve çalışması: Esas ve tali komisyonlar, araştırma ve soruşturma komisyonları
- Kanun yapma süreci: Tekliflerin görüşülme usulü, madde görüşmeleri, oylama yöntemleri
- Meclis görüşme düzeni: Söz alma, konuşma süreleri, gündem belirleme
- Denetim mekanizmaları: Meclis araştırması, genel görüşme, meclis soruşturması, yazılı soru usulleri
- Disiplin kuralları: Meclisten geçici çıkarma, kınama gibi yaptırımlar
- Oylama usulleri: İşaretle oylama, açık oylama, gizli oylama
Anayasa Mahkemesi Kararlarında İçtüzük
Anayasa Mahkemesinin İçtüzüğe ilişkin önemli ilkeleri:
- İçtüzük, kanun niteliğinde olmamakla birlikte Anayasa Mahkemesi denetimine tabidir (AY m.148)
- İçtüzük değişiklikleri, Anayasanın emredici hükümlerine aykırı olamaz
- İçtüzük hükümleri, milletvekillerinin anayasal haklarını ölçüsüz biçimde kısıtlayamaz
- Kanun yapma sürecinde İçtüzük hükümlerine uyulmaması, kanunun şekil bakımından Anayasaya aykırılığı sonucunu doğurabilir
- Ancak her İçtüzük ihlali kanunun iptalini gerektirmez; esaslı bir aykırılık aranır
İlgili Kavramlarla Karşılaştırma
| Özellik | İçtüzük | Kanun | Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi |
|---|
| Çıkaran organ | TBMM | TBMM | Cumhurbaşkanı |
| Hukuki nitelik | Parlamento kararı | Kanun | İdari düzenleme |
| Düzenleme alanı | TBMM iç işleyişi | Genel | Yürütme yetkisi |
| AYM denetimi | Var (AY m.148) | Var | Var |
| Resmi Gazete | Yayımlanır | Yayımlanır | Yayımlanır |
| Cumhurbaşkanı onayı | Gerekmez | Gerekir | — |
| Bağlayıcılık | TBMM ile sınırlı | Genel | Genel |
Sınav İçin Önemli Noktalar
- İçtüzük kanun değildir, ancak Anayasa Mahkemesi denetimine tabidir (AY m.148)
- İçtüzük değişikliği için Cumhurbaşkanı onayı gerekmez (parlamento özerkliği)
- İçtüzük, parlamento kararı niteliğindedir
- AY m.148'de Anayasa Mahkemesinin denetleyeceği normlar arasında İçtüzük açıkça sayılmıştır
- İçtüzüğe aykırı şekilde çıkarılan kanunlar şekil bakımından Anayasaya aykırı olabilir
- Milletvekilliğinin düşmesine ilişkin kararlarda İçtüzüğe aykırılık da iptal sebebi olabilir (AY m.85)
- İçtüzük, iç hukuk niteliğinde olup yalnızca TBMM ve üyelerini bağlar; üçüncü kişilere doğrudan hak veya yükümlülük yüklemez