TBMM İçtüzüğünün Hukuki Niteliği
"Türkiye Büyük Millet Meclisi, çalışmalarını, kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre yürütür." — Anayasa m.95/1
TBMM İçtüzüğü, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin çalışma usul ve esaslarını, görüşme ve karar alma yöntemlerini, komisyonların çalışmalarını, meclis denetim araçlarının işletilmesini düzenleyen ve bizzat meclis tarafından çıkarılan normatif bir anayasal metindir. Anayasa hukuku sistematiğinde özel bir yeri vardır; ne yasa (kanun) ne de klasik bir düzenleyici işlemdir. Doktrinde "anayasa ile kanun arasında özgün bir norm" olarak nitelendirilir. TBMM'nin iç işleyişini düzenlemekte yasama organının özerkliğinin yansıması olarak kabul edilir.
Türk anayasal tarihinde 1876 Kanun-i Esasi, 1921, 1924, 1961 ve 1982 Anayasaları boyunca yasama organı her dönem kendi iç düzenini kendi yapmıştır.
Anayasal Dayanak
- Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.95 — "Türkiye Büyük Millet Meclisi, çalışmalarını, kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre yürütür. İçtüzük hükümleri, siyasi parti gruplarının, Meclisin bütün faaliyetlerine üye sayısı oranında katılmalarını sağlayacak yolda düzenlenir. Siyasi parti grupları, en az yirmi üyeden meydana gelir."
- Denetim: Anayasa m. 148/1 — Anayasa Mahkemesi kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler.
- Mevcut İçtüzük: 1973 tarihli TBMM İçtüzüğü, bugüne kadar defalarca değişiklik geçirmiştir.
İçtüzüğün Düzenleme Alanı
Meclisin Çalışma Düzeni
- Kanun teklifi sunma usulü.
- Komisyon görüşmeleri ve Genel Kurul görüşmeleri.
- Oylama usulleri.
- İkinci müzakere ve değişiklik önergeleri.
- Kanun yapım süreci.
Meclis Denetim Araçları
Özel Düzenlemeler
- Yasama dokunulmazlığı kaldırma prosedürü.
- Milletvekilinin sözünün geri alınması ve disiplin tedbirleri.
- Tutanaklar ve gizli oturum kuralları.
Parti Grubu Oranlılığı
Anayasal İlke
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.95/2, siyasi parti gruplarının meclisin bütün faaliyetlerine üye sayısı oranında katılmalarını güvence altına alır.
Somutlaşma
- Komisyon üye dağılımları partilerin grup büyüklüğüne göre.
- Görüşmelerde söz süresi ve sıra partilerarası oransallık çerçevesinde.
- Meclis araştırması komisyonlarında oransal temsil.
Parti Grubu Tanımı
Bir siyasi partinin meclis grubu kurabilmesi için en az 20 üyesi olması gerekir (Anayasa m. 95/3).
İçtüzüğün Hukuki Niteliği Tartışması
Doktrinde İçtüzüğün hukuki niteliği hakkında çeşitli görüşler vardır:
Kanun Niteliği Görüşü
- İçtüzük, meclisin bir normatif metni olması sebebiyle kanunlara yakınlaşır.
- Ancak İçtüzük Resmi Gazetede yayım zorunluluğu taşımaz ve Cumhurbaşkanı'nın onayına sunulmaz.
Kendine Özgü Normatif Metin Görüşü
- Doktrinde hâkim görüş bu yöndedir.
- İçtüzük, anayasa ile kanun arasında özgün bir anayasal normdur.
- Meclisin iç özerkliğinin (autonomie du parlement) yansımasıdır.
Meclis Kararı Niteliği Görüşü
- Formel olarak bir meclis kararı olduğu ileri sürülmüştür.
- Ancak genel uygulanabilirlik ve sürekli bağlayıcılık meclis kararlarının ötesindedir.
Anayasa Mahkemesi Denetimi
Denetim Dayanağı
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.148/1 — Anayasa Mahkemesi, TBMM İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler.
Başvuru Yolu
- İptal davası: Cumhurbaşkanı, iktidar ve ana muhalefet partisi grupları ve TBMM üye tam sayısının 1/5'i tarafından açılabilir.
- Somut norm denetimi (İçtüzük için) kural olarak mümkün değildir.
Denetim Türü
İçtüzük hükümleri iptal edilebilir; iptal kararı geriye yürümez (m.153).
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Anayasal dayanak: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.95.
- Hukuki nitelik: Kendine özgü normatif metin (doktrinde hâkim görüş); anayasa ile kanun arasında.
- Mevcut İçtüzük: 1973 tarihli TBMM İçtüzüğü, çok defa değiştirilmiştir.
- Çıkaran organ: TBMM'nin kendisi — yasama özerkliğinin yansıması.
- Resmi Gazete: Kural olarak İçtüzük değişikliğinde Resmi Gazete yayımı yapılır ancak Cumhurbaşkanı onayı gerekmez.
- Parti grubu oranlılığı: Anayasa m. 95/2 — siyasi parti gruplarının üye sayısı oranında katılımı.
- Parti grubu tanımı: En az 20 üye (Anayasa m. 95/3).
- AYM denetimi: Anayasa m. 148/1 — hem şekil hem esas bakımından denetim.
- Düzenleme alanı: Meclisin çalışma düzeni + kanun yapım süreci + denetim araçları + özel prosedürler.
- Dokunulmazlığın kaldırılması gibi önemli prosedürler İçtüzükte düzenlenir.