Cumhurbaşkanı, TBMM üye tamsayısının beşte biri veya en fazla üyeye sahip iki parti grubunun kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin iptali için Anayasa Mahkemesine başvurmasıdır (AY m.150).
İptal davası, anayasaya aykırı olduğu iddia edilen kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin (CBK) ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa Mahkemesi önünde doğrudan dava açılarak iptalinin talep edilmesidir. Bu dava türü, soyut norm denetiminin temel aracı olup herhangi bir somut uyuşmazlık aranmaksızın, normun yürürlüğe girmesinin ardından belirli süre içinde ve belirli organlar tarafından açılabilmektedir.
İptal davası, anayasanın üstünlüğü ilkesinin en doğrudan yansımasıdır. Bu yolla yasama organının veya yürütmenin anayasaya aykırı düzenlemeleri, herhangi bir somut zarara gerek kalmaksızın ortadan kaldırılabilir. Soyut norm denetimi olarak da adlandırılan bu mekanizma, Kıta Avrupası anayasa yargısı modelinin karakteristik özelliğidir.
Türk anayasa hukukunda iptal davası, 1961 Anayasası'ndan bu yana mevcut olan köklü bir denetim yoludur. 1982 Anayasası bu kurumu devam ettirmiş, ancak dava açma yetkisini daha dar bir çerçeveye çekmiştir.
İptal davasının anayasal temeli başta AY m.150 ve AY m.151 olmak üzere birden fazla maddede düzenlenmiştir:
İptal davasının temel unsurları şu şekilde sıralanabilir:
AYM, iptal davasına ilişkin içtihatlarında birçok önemli ilke geliştirmiştir:
Dava açma ehliyetinin dar yorumlanması: Mahkeme, AY m.150'deki dava açma yetkisini sınırlı (numerus clausus) olarak yorumlamaktadır. TBMM'deki beşte bir çoğunluğa ulaşamayan milletvekili grupları iptal davası açamamaktadır.
Esas denetimde ölçülülük ilkesi: AYM, esas denetimde özellikle temel hak ve özgürlüklere ilişkin düzenlemelerde ölçülülük ilkesini (elverişlilik, gereklilik, orantılılık) temel denetim aracı olarak kullanmaktadır.
İptal kararının kapsamı: AYM, dava konusu normun tamamını veya belirli hükümlerini iptal edebilir. Ayrıca bir normun uygulanması halinde giderilmesi güç veya olanaksız zararlar doğacağı kanaatine varırsa yürürlüğün durdurulmasına karar verebilir.
Kararların yürürlük tarihi: İptal kararları kural olarak Resmi Gazete'de yayımlandığı tarihte yürürlüğe girer. Ancak AYM, gerekli gördüğü hallerde iptal kararının yürürlük tarihini en fazla bir yıl erteleyebilir (AY m.153/3).
| Özellik | İptal Davası (Soyut Norm Denetimi) | İtiraz Yolu (Somut Norm Denetimi) |
|---|---|---|
| Başvuran | Cumhurbaşkanı, meclis grupları, 1/5 milletvekili | Davaya bakan mahkeme |
| Süre | 60 gün (hak düşürücü) | Süre yok (dava süresince her zaman) |
| Somut uyuşmazlık | Aranmaz | Görülmekte olan bir dava şartı |
| Denetim kapsamı | Şekil + esas | Yalnızca esas |
| Konu | Kanun, CBK, İçtüzük | Yalnızca kanun |
| AYM'nin karar süresi | Süre sınırı yok | 5 ay (AY m.152/4) |