Hukuki Niteliği
"Cumhurbaşkanı, yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleriyle dördüncü bölümde yer alan siyasî haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez." — Anayasa m.104/17
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK), 2017 Anayasa değişikliği ile Türk hukuk sistemine kazandırılan yeni normatif araçtır. Başkanlık Sistemi (CBHS)'nin işleyişini desteklemek amacıyla, Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda normatif düzenleme yapma yetkisidir. Kaldırılan Kanun Hükmünde Kararname (KHK) sisteminin yerini almıştır; ancak KHK ile eş değer değildir — yetki kanunu gerektirmez, doğrudan anayasal yetkiye dayanır.
Dayanak: Anayasa m. 104/17
Anayasa m. 104/17: "Cumhurbaşkanı, yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümünde yer alan siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez. Anayasada münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz. Kanunda açıkça düzenlenen konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarılamaz. Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile kanunlarda farklı hükümler bulunması halinde kanun hükümleri uygulanır. Türkiye Büyük Millet Meclisinin aynı konuda kanun çıkarması durumunda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümsüz hale gelir."
Konu Sınırları (Münhasıran CBK ile Düzenlenemeyecekler)
CBK ile düzenlenemeyen konular:
- Kişi hak ve özgürlükleri (Klasik haklar (1. kuşak)): AY 2. Kısım 2. Bölüm.
- Sosyal ve ekonomik hak ve ödevler: AY 2. Kısım 3. Bölüm (istisna — bu bölüm hariç).
- Siyasi haklar ve ödevler: AY 2. Kısım 4. Bölüm (aktif statü hakları).
2. Münhasıran Kanunla Düzenlenen Konular
Anayasa'da "kanunla" veya "kanunla düzenlenir" ifadesi geçen konular CBK konusu yapılamaz. Örnek: yargı teşkilatı, siyasi partilerin kuruluşu, seçim sistemi, temel hakların sınırlanması.
3. Kanunla Düzenlenen Konular
Bir konu kanunla düzenlenmişse CBK çıkarılamaz; kanun varken CBK alanı daralır.
CBK yalnızca yürütme yetkisine ilişkin konuları kapsar; yasama ve yargı alanında çıkarılamaz.
CBK - Kanun İlişkisi
Kanun Üstünlüğü
Anayasa m. 104/17 açıkça düzenler: Kanun-CBK çatışmasında kanun hükümleri uygulanır.
Kanun Çıkarılması Halinde Hükümsüzlük
TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa, önceki CBK hükümsüz hale gelir. Yasama iradesinin normatif üstünlüğü korunur.
Kanun Boşluğu
Eğer konu münhasıran kanunla düzenlenecek konulardan değilse ve kanun yoksa, CBK çıkarılabilir. Bu alan CBK'nın pratik uygulama sahasıdır.
AYM Denetimi
CBK'lar Anayasa Mahkemesi denetimine tabidir:
- Soyut norm denetimi: İptal davası yoluyla (Anayasa m. 150). Dava açma süresi: Resmî Gazete'de yayımdan itibaren 60 gün.
- Somut norm denetimi: Mahkemelerin anayasaya aykırılık itirazı yoluyla (Anayasa m. 152).
AYM CBK'yı hem konu (yürütme yetkisine ilişkin olup olmadığı) hem şekil hem esas (anayasaya uygunluk) bakımından denetleyebilir.
- Olağan dönem CBK'sı: Anayasa m. 104/17 — yürütme yetkisine ilişkin; konusal sınırlar var; AYM esas denetimine tabi.
- Olağanüstü hal CBK'sı: Anayasa m. 119 — olağanüstü hal sırasında; temel hak sınırlama alanı geniştir; Anayasa m. 148/1 uyarınca esas denetimi yasaklı.
| Ölçüt | KHK (Eski) | CBK (Yeni) |
|---|
| Dayanak | Yetki kanunu + Anayasa | Doğrudan Anayasa (m.104/17) |
| Onay | TBMM onayı gerekli | Onay gerekmez |
| Çıkaran | Bakanlar Kurulu | Cumhurbaşkanı |
| Konu | Yetki kanununda belirli | Yürütme yetkisine ilişkin tüm konular |
| Durumu | Kaldırıldı | Aktif |
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Dayanak: Anayasa m. 104/17.
- Yalnızca yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkar.
- CBK ile düzenlenemeyecekler: Temel haklar, kişi hakları-ödevleri, siyasi haklar, münhasıran kanunla düzenlenen konular, kanunla düzenlenmiş alanlar.
- Kanun üstündür: çatışmada kanun; TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa CBK hükümsüz.
- AYM denetimi: iptal davası (60 gün) + itiraz yolu.
- KHK'dan farkı: Yetki kanunu gerekmez; TBMM onayı gerekmez; doğrudan anayasal yetki.
- Olağanüstü hal CBK farklı — esas denetimi yasaklı (Anayasa m. 148/1).