Olağanüstü hal süresince Cumhurbaşkanının olağanüstü halin gerektirdiği konularda çıkardığı kararnamedir (AY m.119). Temel hak sınırlamalarına ilişkin olağan dönem yasağı bu kararnameler için uygulanmaz.
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkardığı düzenleyici işlemdir (AY m.104). Kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda ve temel haklar alanında kararname çıkarılamaz.
Olağanüstü Hal İlanı
Savaş, savaşı gerektirecek durumlar, seferberlik, ayaklanma, güçlü ve eylemli kalkışma, ağır ekonomik bunalım, tabii afet veya salgın hastalık hallerinde Cumhurbaşkanınca ilan edilen olağanüstü yönetim usulüdür (AY m.119).
Olağanüstü hal Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (OHAL CBK), AY m.119 uyarınca olağanüstü hal süresince Cumhurbaşkanının olağanüstü halin gerektirdiği konularda çıkardığı özel nitelikli bir Cumhurbaşkanlığı kararnamesidir. Bu kararnameler, olağan dönem Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinden önemli farklılıklar taşır ve olağanüstü halin gerektirdiği hızlı ve etkili müdahale ihtiyacına cevap vermek amacıyla geniş bir düzenleme yetkisi sağlar.
2017 Anayasa değişikliğinden önce olağanüstü dönemlerde kanun hükmünde kararname (KHK) çıkarılmaktaydı. Yeni sistemde KHK yetkisi kaldırılmış ve OHAL döneminde Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarma yetkisi getirilmiştir.
OHAL Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin en önemli özelliği, olağan dönem kararnamelerine uygulanan konu sınırlamalarına tabi olmamasıdır. AY m.104/17'de olağan CBK'lar için öngörülen sınırlamalar (temel haklar, kişi hakları, siyasi haklar, münhasıran kanunla düzenlenmesi gereken konular) OHAL kararnameleri bakımından geçerli değildir.
Bu durum, OHAL kararnamelerinin temel hak ve özgürlükler alanında da düzenleme yapabilmesi anlamına gelir. Olağanüstü halin niteliği gereği, hızlı ve etkili tedbirler alınması zorunluluğu bu geniş yetkilendirmenin temelini oluşturur. Ancak bu yetki sınırsız değildir; AY m.15'te belirtilen çekirdek haklar OHAL kararnameleriyle de ihlal edilemez.
OHAL kararnameleri, AY m.15'te düzenlenen güvencelere uygun olmak zorundadır. Milletlerarası hukuktan kaynaklanan yükümlülüklere aykırı olamaz ve durumun gerektirdiği ölçüyü aşamaz. Yaşam hakkının özü, işkence yasağı, suç ve cezaların geriye yürümezliği ilkesi ve masumiyet karinesi gibi çekirdek haklar hiçbir koşulda dokunulamaz.
AY m.119/6 uyarınca OHAL Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, Resmi Gazete'de yayımlanır ve aynı gün TBMM'nin onayına sunulur. TBMM, kararnameleri üç ay içinde görüşür ve karara bağlar. Bu süre içinde görüşülmeyen kararnameler kendiliğinden yürürlükten kalkar.
TBMM, kararnameyi aynen onaylayabilir, değiştirerek onaylayabilir veya reddedebilir. Reddedilen kararname, TBMM kararının Resmi Gazete'de yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. Ancak TBMM'nin kararnamede değişiklik yaparak kabul etmesi halinde, değişiklikler Resmi Gazete'de yayımlandığı gün yürürlüğe girer.
TBMM tarafından onaylanan OHAL kararnameleri kanun niteliği kazanır. Onaylanmayan kararnamelerin yürürlükte olduğu dönemde doğurduğu hukuki sonuçlar ise ayrıca düzenlenir.
OHAL Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin yargısal denetimi önemli bir konudur. AY m.148 uyarınca olağanüstü hallerde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin şekil ve esas bakımından Anayasa'ya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde dava açılamaz. Ancak bu kural, yalnızca OHAL süresince ve OHAL konularıyla sınırlı kararnameler için geçerlidir.
TBMM tarafından onaylanarak kanunlaşan OHAL kararnameleri ise kanun olarak Anayasa Mahkemesi denetimine tabi hale gelir. OHAL sona erdikten sonra, OHAL döneminde çıkarılan ve hâlâ yürürlükte olan kararnamelerin denetlenip denetlenemeyeceği doktrinde tartışmalı bir konudur.
2017 öncesinde olağanüstü hallerde Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu, kanun hükmünde kararname çıkarmaktaydı. Bu KHK'lar da konu sınırlamasından muaftı ve Anayasa Mahkemesi denetimi dışında tutulmuştu. Yeni sistemde bu yetki, tek başına Cumhurbaşkanına verilmiş ve TBMM'nin üç ay içinde onay zorunluluğu getirilmiştir.