Anayasa ile güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden AİHS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi hakkıdır (AY m.148/3).
Anayasal Şikayet (Bireysel Başvuru Usulü)
Temel hak ve özgürlükleri kamu gücü tarafından ihlal edilen bireylerin, olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine doğrudan başvurabilmesini sağlayan olağanüstü hukuki yoldur.
Adil Yargılanma Hakkı
Herkesin meşru vasıta ve yollardan faydalanarak yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olmasıdır (AY m.36). AİHS m.6 ile güvence altındadır.
Temel Hak ve Özgürlükler
Anayasanın İkinci Kısmında düzenlenen, kişinin dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez haklarıdır. Kişi hakları, sosyal ve ekonomik haklar ile siyasi haklar olarak üç gruba ayrılır (AY m.12).
Bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin, olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesini sağlayan anayasal bir hak arama yoludur. 2010 Anayasa değişikliği ile Türk hukuk sistemine dahil edilen bu mekanizma, 23 Eylül 2012 tarihinden itibaren fiilen uygulanmaya başlamıştır.
Bireysel başvuru, Türk anayasa yargısında köklü bir dönüşüm yaratmıştır. Bu değişiklik öncesinde AYM yalnızca norm denetimi (iptal davası ve itiraz yolu) ve Yüce Divan yargılaması yapan bir kurum iken, bireysel başvurunun eklenmesiyle somut hak ihlallerini de inceleyebilen bir insan hakları mahkemesi niteliği kazanmıştır.
Bireysel başvurunun temel amacı, temel hak ve özgürlüklerin etkin bir şekilde korunmasını sağlamak ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne (AİHM) yapılan başvuru sayısını azaltarak iç hukuk düzeyinde etkili bir çözüm mekanizması oluşturmaktır. Nitekim bireysel başvuru, AİHM'e başvurmadan önce tüketilmesi gereken bir iç hukuk yolu olarak kabul edilmektedir.
Bireysel başvurunun anayasal temeli başta AY m.148/3-5 olmak üzere şu hükümlerdir:
Ayrıca AY m.149/1 uyarınca AYM, bireysel başvuruları bölüm ve komisyonlar aracılığıyla inceler.
Bireysel başvurunun kabul edilebilirlik koşulları ve temel unsurları şunlardır:
AYM, bireysel başvuru alanında geniş bir içtihat külliyatı oluşturmuştur:
Pilot karar usulü: AYM, yapısal sorunlardan kaynaklanan ve çok sayıda benzer başvuruya konu olan ihlallerde pilot karar usulünü uygulamaktadır. Bu kararlarda genel nitelikte tedbirlere hükmedilir ve yasama organına veya idareye yol gösterilir.
Yeniden yargılama kararı: AYM, ihlal tespit ettiğinde en yaygın olarak yeniden yargılama yapılmasına karar vermektedir. Bu durumda ilgili mahkeme, AYM kararı doğrultusunda yargılamayı yeniden yapar.
Tazminat hükmü: AYM, başvurucuya maddi ve/veya manevi tazminat ödenmesine de karar verebilir.
Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı: AYM, özellikle uzun tutukluluk sürelerine ilişkin başvurularda sıklıkla AY m.19 (kişi hürriyeti ve güvenliği) ihlali tespit etmiştir.
İfade özgürlüğü: Basın ve düşünce özgürlüğüne ilişkin başvurularda AYM, AİHM içtihadını yoğun biçimde referans almaktadır.
| Özellik | Bireysel Başvuru (AYM) | AİHM Başvurusu | İptal Davası |
|---|---|---|---|
| Başvuran | Gerçek kişiler, özel hukuk tüzel kişileri | Gerçek kişiler, STK'lar, kişi grupları | Cumhurbaşkanı, meclis grupları, 1/5 milletvekili |
| Konu | Temel hak ihlali | AİHS hakları ihlali | Normun anayasaya aykırılığı |
| Ön koşul | İç hukuk yollarının tüketilmesi | AYM bireysel başvuru dahil iç hukuk yollarının tüketilmesi | Koşul yok |
| Süre | 30 gün | 4 ay (16. Protokol ile değişik) | 60 gün |
| Karar etkisi | Inter partes (ihlal tespiti) | Devletin uluslararası sorumluluğu | Erga omnes (iptal) |
| Yaptırım | Yeniden yargılama, tazminat | Tazminat | Normun iptali |