Borç ilişkilerini düzenleyen hukuk dalı. Sözleşmeler, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme konularını kapsar.
Borçlar Hukuku, kişiler arasındaki borç ilişkilerinin doğumunu, hükümlerini ve sona ermesini düzenleyen özel hukuk dalıdır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) çatısı altında sözleşmeler, haksız fiil, sebepsiz zenginleşme, ifa, temerrüt, müteselsil borçluluk, satış, kira, eser, vekâlet, kefalet gibi temel borç ilişkilerini kapsar.
Bu sözlük; hâkimlik, kaymakamlık, müfettişlik ve avukatlık sınavlarına hazırlananlar için 575 borçlar hukuku teriminin TBK madde dayanağı, doktrin tartışmaları, Yargıtay içtihatları, ezber kolaylaştırıcı kritik noktalar ve sıkça sorulan sorularla birlikte sunulduğu kapsamlı bir rehberdir.
Borçlar Hukuku Genel Hükümler bölümü, borç ilişkilerinin tüm türleri için ortak kuralları belirler:
Komisyoncunun hakları (TBK m.541-546), komisyon sözleşmesi çerçevesinde komisyoncunun müvekkilden talep edebileceği yetkilerdir. Başlıca haklar: komisyon ücreti (m.541, sonuç şartına bağlı), masraf ve faiz iadesi (m.541), taşıma + saklama bedelleri, alıkoyma hakkı (m.542 — eşya ve senet üzerinde). Del credere garantisi varsa ek ücret hakkı da doğar (m.534).
Hâkimlik sınavının özel hukuk bölümünde Medeni Hukuk ile birlikte en yüksek soru ağırlığına sahip konulardan biridir. Ortalama 25-30 soru beklenir; TBK Genel Hükümler özellikle kritiktir.
Genel Hükümler (m.1-206) tüm borç ilişkilerine uygulanan kuralları (sözleşme kuruluşu, ifa, temerrüt, sona erme, haksız fiil, sebepsiz zenginleşme) düzenler. Özel Borç İlişkileri (m.207-649) ise satış, kira, eser, vekâlet, kefalet gibi tipik sözleşme türlerinin spesifik hükümlerini içerir.
Müsbet ve menfi zarar, doğrudan ve dolaylı temsil, müteselsil borçluluk ve müşterek kefalet, hata ve hile (irade sakatlıkları), aynen ifa ve dönme tazminatı, alacaklı temerrüdü ve borçlu temerrüdü en sık karıştırılan ikililerdir.
Latince "sözleşmeler bağlayıcıdır" anlamına gelen, tarafların üstlendikleri borçlara sadık kalmasını öngören temel ilkedir. TBK m.20'de zımni karşılık bulur; istisnaları aşırı ifa güçlüğü (TBK m.138) ve clausula rebus sic stantibus doktrinidir.
Tipik sözleşme tiplerinin özel hükümleri burada düzenlenir:
HMGS ve YMM sınavlarının özel hukuk klasik dersi: ortalama %12-15 ağırlık. En sık çıkan konular sebepsiz zenginleşme tipleri, müteselsil borçluluk, kira sözleşmesi tahliye sebepleri, zamanaşımı süreleri, satışta ayıba karşı tekeffül ve haksız fiil unsurlarıdır.
Komisyoncunun kendisi alıcı/satıcı olması (TBK m.535-538), komisyon sözleşmesinde komisyoncunun üçüncü kişi yerine kendisinin alıcı veya satıcı sıfatıyla işleme girmesidir. Çıkar çatışması doğursa da kanun belirli şartlar altında yasaklamaz: borsa veya cari fiyat olmalı, müvekkil bilgilendirilmeli, komisyoncu ücret hakkını korumalı. m.535 kural, m.537 istisna ve sınırları, m.538 ücret hakkı düzenler.
Genel zamanaşımı 10 yıldır (TBK m.146). Bazı özel sürelerin yanı sıra: kira/faiz/maaş alacaklarında 5 yıl (m.147), haksız fiilde 2 yıl/10 yıl (m.72), sebepsiz zenginleşmede 2 yıl/10 yıl (m.82), eser sözleşmesinde gizli ayıp 5/20 yıl (m.478).
Haksız fiil, taraflar arasında önceden bir borç ilişkisi olmaksızın hukuka aykırı kusurlu davranışla zarar vermektir (TBK m.49). Sözleşmeye aykırılık ise mevcut bir borç ilişkisinin gereği gibi ifa edilmemesidir (TBK m.112). İspat yükü, zamanaşımı ve sorumluluğun kapsamı farklıdır.
Müsbet (olumlu) zarar sözleşmenin gereği gibi ifa edilseydi alacaklının elde edeceği menfaattir. Menfi (olumsuz) zarar sözleşmeye güvenip yapılan masraflardır. Geçerli sözleşmenin ihlalinde müsbet zarar; geçersiz sözleşme/sözleşme öncesi sorumlulukta menfi zarar talep edilir.
Müteselsil (zincirleme) borçlulukta her borçlu borcun tamamından sorumludur ve alacaklı dilediği borçluya tamamı için başvurabilir (TBK m.162). Müşterek (kısmi) borçlulukta her borçlu kendi payından sorumludur. Şüphe halinde aksi kararlaştırılmamışsa borç müşterektir.
TBK m.30-39 arasında düzenlenen üç ana irade sakatlığı: hata (m.31-35), hile (m.36) ve ikrah/manevi cebir (m.37-38). Ayrıca m.28'de gabin (aşırı yararlanma) düzenlenir. İptal hakkı 1 yıllık hak düşürücü süreye tabidir.
Dönme geriye etkilidir; sözleşme baştan itibaren hükümsüz sayılır ve taraflar aldıklarını iade eder. Fesih ise ileriye etkilidir; sözleşme fesih anına kadar geçerli kalır ve sadece bu andan sonra hüküm doğurmaz. Sürekli edimli sözleşmelerde (kira, hizmet) fesih, ani edimli sözleşmelerde dönme uygulanır.