Son güncelleme:
Kusur (Haksız Fiilde): Kusur, TBK m.49 anlamında haksız fiilin sübjektif unsuru olup failin davranışının kınanabilirliğini ifade eder. Kasıt (zararı bilerek ve isteyerek doğurma) ve (gerekli özeni göstermeme) olmak üzere iki temel biçimde tezahür eder; ihmal de kendi içinde ağır ve hafif olarak ayrışır. Kusursuz sorumluluk halleri hariç, tazminat yükümlülüğü için kusur şarttır ve ispat yükü kural olarak mağdurdadır.
Kusur, haksız fiilin sübjektif unsuru olarak failin davranışının hukuken kınanabilir olmasını ifade eder. TBK m.49/1 "kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille" ifadesiyle kusuru sorumluluğun zorunlu öğesi sayar. Kusur, hukuka aykırılıktan farklı düzlemdedir: hukuka aykırılık davranışın norma aykırılığını (objektif), kusur ise failin iç dünyasındaki kınanabilirliği (sübjektif) gösterir.
Eren'e göre kusur, "hukuka aykırı sonucu isteyen veya bunu önlemek için gerekli özeni göstermeyen kişinin iradesindeki bozukluktur." Oğuzman/Öz, kusurun objektif ölçütle belirlendiğini vurgular: failin somut iç dünyası değil, makul ve dikkatli bir kişinin aynı koşullarda göstereceği davranış esas alınır.
Kasıt (TBK m.49 zımni): Failin zararı bilerek ve isteyerek doğurmasıdır. İki alt biçimi vardır: doğrudan kasıt (sonucu isteme) ve olası kasıt (sonucu öngörme ve göze alma). Ahlaka aykırı davranışla kasten zarar verme TBK m.49/2'nin özel uygulamasıdır.
İhmal: Failin gerekli özeni göstermemesidir. İki dereceye ayrılır:
Bazı hallerde çok hafif ihmal (culpa levissima) üçüncü derece olarak kabul edilir; nadiren sorumluluk doğurur. Doktrinde özen ölçütü objektif tipik fail üzerinden belirlenir; meslek sahipleri için meslek standardı uygulanır (örn. doktor için tıbbi standart).
Kusur yeteneği (TBK m.65): Kusurlu davranabilmek için failin temyiz kudretine sahip olması gerekir. Temyiz kudretinden yoksun kişiler (küçükler, akıl hastaları, geçici irade bozukluğu yaşayanlar) kural olarak sorumlu tutulamaz; ancak TBK m.65 hakkaniyet sorumluluğu öngörür: hâkim, mağdurun korunması için tazminata hükmedebilir.
İspat yükü kural olarak mağdurdadır (davacı); haksız fiil sorumluluğu kusura dayandığından davacı failin kasıt veya ihmalini ispatlamak zorundadır. Ancak kusursuz sorumluluk hallerinde (TBK m.66 adam çalıştıran, m.67 hayvan bulunduran, m.69 yapı maliki) kusur karinesi veya objektif sorumluluk yoluyla ispat yükü tersine döner.
Kusur fiili karinelerle de ispatlanabilir; trafik kazalarında bilirkişi kusur oranı tespiti esas alınır. Ağır ihmalde tazminattan indirim yapılmaz; hafif ihmalde TBK m.51 hakkaniyet indirimi gündeme gelebilir.
Hafif Kusur
Hafif kusur (sıradan ihmal, simple negligence), gerekli özenin biraz altında kalma şeklindeki en hafif kusur derecesidir. Sorumluluk doğurur ancak ağır kusurun aksine sorumsuzluk anlaşması ile kaldırılması kural olarak mümkündür (TBK m.115/2 sınırları çerçevesinde). Sigorta tarafından kural olarak kapsanır; tazminat indirimi (TBK m.51) hâkim takdiriyle uygulanabilir.
İlliyet Bağı
İlliyet bağı, haksız fiil sorumluluğunda failin davranışı ile mağdurun uğradığı zarar arasındaki nedensellik (sebep-sonuç) ilişkisidir. TBK m.49 sorumluluğun zorunlu unsurlarından biridir; davranış olmaksızın zararın da gerçekleşmeyeceği "conditio sine qua non" testiyle belirlenir, ardından uygun illiyet bağı süzgecinden geçirilir. Mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin fiili illiyeti kesebilir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
Hukuka Aykırılık
Hukuka aykırılık, TBK m.49 anlamında haksız fiilin objektif unsurudur ve davranışın hukuk düzeninin koruduğu bir normu ya da menfaati ihlal etmesi anlamına gelir. Yazılı kanun hükmüne aykırılık (norm teorisi) veya koruma normunun ihlali biçiminde tezahür eder. Mağdurun rızası, meşru savunma, zorunluluk hali gibi hukuka uygunluk sebepleri bu unsuru ortadan kaldırır.
İhmal
İhmal (negligence, culpa), gerekli özen ve dikkati göstermeyerek zarara yol açma şeklindeki kusurdur. Kasıttan ayrılır: ihmalde sonuç istenmez, sadece dikkatsizlikle gerçekleşir. TBK m.114 ihmal türlerini ağır ihmal (kaba dikkatsizlik) ve hafif ihmal (sıradan dikkatsizlik) olarak ayırır. Sorumluluk derecesi ihmalin yoğunluğuna göre değişir; ağır ihmal kasta yakın bir rejime tabidir.
Tazminattan İndirim
Tazminattan indirim, TBK m.52 uyarınca hâkimin, hesaplanan tazminat miktarından zarar görenin kusuru, rızası, zararı doğuran ya da artıran sebep ve fail için zorunluluk hâli gibi nedenlerle belirli bir oranda azaltma yapmasıdır. Ayrıca tazminat ödendiğinde borçlunun yoksulluğa düşmesi ihtimali ve fiilin ağır olmayan kusurla işlenmesi de hâkime indirim takdiri verir.
Kasıt
Kasıt (dolus), zararı isteyerek veya bilerek yapmaktır; kusurun en ağır biçimidir. Borçlar Hukukunda hem haksız fiilde (TBK m.49) hem sözleşme sorumluluğunda (TBK m.114) önemli bir kavramdır. Kasıttan doğan sorumluluk önceden anlaşma ile kaldırılamaz (TBK m.115/1). Kasıt zararı doğrudan istemek (doğrudan kasıt) veya zararın muhtemel olduğunu bilerek davranmak (olası kasıt) şeklinde olabilir.
Kusursuz Sorumluluk
Kusursuz sorumluluk, failinin kusuru aranmaksızın doğan haksız fiil sorumluluğu rejimidir. TBK m.65-71 arasında düzenlenmiş üç temel alt kategoriye ayrılır: özen sorumluluğu (m.66 adam çalıştıran, m.69 hayvan bulunduran), objektif/sebep sorumluluğu (m.70 yapı maliki) ve tehlike sorumluluğu (m.71 ile özel kanunlardaki tipik tehlikeli faaliyetler). Modern endüstri toplumunda mağdurun ispat yükünü hafifletmek amacıyla gelişmiştir.
Ağır Kusur
Ağır kusur (gross negligence + dolus), kasıt ve ağır ihmali kapsayan kusur derecesidir. TBK m.114 hükmüne göre kişi en sıradan dikkati dahi göstermemiş veya zararı bilerek istemişse ağır kusurludur. Sorumsuzluk anlaşması ile önceden kaldırılamaz (TBK m.115/1). Sigorta hukuku, tazminat indirimi ve uygulamada özel rejime tabidir. Hizmet ve eser sözleşmelerinde ağır kusur, sözleşmeden doğan tazminat sorumluluğunu ağırlaştıran temel ölçüttür.