Tanım
Kusur, haksız fiilin sübjektif unsuru olarak failin davranışının hukuken kınanabilir olmasını ifade eder. TBK m.49/1 "kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille" ifadesiyle kusuru sorumluluğun zorunlu öğesi sayar. Kusur, hukuka aykırılıktan farklı düzlemdedir: hukuka aykırılık davranışın norma aykırılığını (objektif), kusur ise failin iç dünyasındaki kınanabilirliği (sübjektif) gösterir.
Eren'e göre kusur, "hukuka aykırı sonucu isteyen veya bunu önlemek için gerekli özeni göstermeyen kişinin iradesindeki bozukluktur." Oğuzman/Öz, kusurun objektif ölçütle belirlendiğini vurgular: failin somut iç dünyası değil, makul ve dikkatli bir kişinin aynı koşullarda göstereceği davranış esas alınır.
Kasıt (TBK m.49 zımni): Failin zararı bilerek ve isteyerek doğurmasıdır. İki alt biçimi vardır: doğrudan kasıt (sonucu isteme) ve olası kasıt (sonucu öngörme ve göze alma). Ahlaka aykırı davranışla kasten zarar verme TBK m.49/2'nin özel uygulamasıdır.
İhmal: Failin gerekli özeni göstermemesidir. İki dereceye ayrılır:
- Ağır ihmal (culpa lata): Herkesçe öngörülebilen ve kaçınılabilen sonucu öngörmeme; ortalama bir kişinin dahi düşmeyeceği özensizlik.
- Hafif ihmal (culpa levis): Dikkatli bir kişinin gösterdiği özeni göstermeme; sıradan dikkatsizlik.
Bazı hallerde çok hafif ihmal (culpa levissima) üçüncü derece olarak kabul edilir; nadiren sorumluluk doğurur. Doktrinde özen ölçütü objektif tipik fail üzerinden belirlenir; meslek sahipleri için meslek standardı uygulanır (örn. doktor için tıbbi standart).
Kusur Yeteneği ve İspat
Kusur yeteneği (TBK m.65): Kusurlu davranabilmek için failin temyiz kudretine sahip olması gerekir. Temyiz kudretinden yoksun kişiler (küçükler, akıl hastaları, geçici irade bozukluğu yaşayanlar) kural olarak sorumlu tutulamaz; ancak TBK m.65 hakkaniyet sorumluluğu öngörür: hâkim, mağdurun korunması için tazminata hükmedebilir.
İspat yükü kural olarak mağdurdadır (davacı); haksız fiil sorumluluğu kusura dayandığından davacı failin kasıt veya ihmalini ispatlamak zorundadır. Ancak kusursuz sorumluluk hallerinde (TBK m.66 adam çalıştıran, m.67 hayvan bulunduran, m.69 yapı maliki) kusur karinesi veya objektif sorumluluk yoluyla ispat yükü tersine döner.
Kusur fiili karinelerle de ispatlanabilir; trafik kazalarında bilirkişi kusur oranı tespiti esas alınır. Ağır ihmalde tazminattan indirim yapılmaz; hafif ihmalde TBK m.51 hakkaniyet indirimi gündeme gelebilir.
Kritik Noktalar
- Kusur sübjektif unsur ve objektif ölçütle belirlenir (makul kişi standardı).
- Kasıt (doğrudan/olası) ve ihmal (ağır/hafif) olmak üzere iki temel biçim.
- TBK m.65 kusur yeteneği şartı; temyiz kudreti yoksa hakkaniyet sorumluluğu doğabilir.
- İspat yükü kural olarak mağdurda; kusursuz sorumlulukta tersine döner.
- Meslek sahibi için mesleki standart (doktor, avukat, mühendis) uygulanır.
- Ağır ihmal kasta yakın sonuçlar doğurur; tazminattan indirim genellikle yapılmaz.
Aynı Alandan Bağlantılar
- Haksız Fiil — TBK m.49 genel sorumluluk normu.
- Hukuka Aykırılık — objektif unsur.
- İlliyet Bağı — nedensellik unsuru.
- Kasıt — bilerek ve isteyerek zarar verme.
- İhmal — gerekli özeni göstermeme.
- Ağır Kusur — kasta yakın özensizlik.
- Hafif Kusur — sıradan dikkatsizlik.
- Kusursuz Sorumluluk — kusurdan bağımsız sorumluluk.
- Tazminattan İndirim — TBK m.52 hafif kusur indirimi.