Son güncelleme:
Mağdurun Müşterek Kusuru: Mağdurun müşterek kusuru, TBK m.52/f.1 uyarınca zarar görenin zararın doğmasında veya artmasında kendi kusuruyla katkıda bulunması hâlinde, hâkimin tazminattan yapmasıdır. , , gibi davranışlar tipik müşterek kusur sebepleridir; ispat yükü failde olup, ile saptanır.
Mağdurun müşterek kusuru (ortak kusur), zararın doğumunda veya kapsamının genişlemesinde zarar görenin kendi davranışının da kusurlu olması durumunda, hâkimin tazminat miktarını kusur oranında azaltmasıdır. TBK m.52/f.1 "zarar görenin razı olduğu veya zararı doğuran ya da artıran" davranışlarını indirim sebebi sayar. Bu kurum, denkleştirici adalet ile bireysel sorumluluk ilkelerinin kesişiminde durur: hiç kimse kendi kusurundan doğan zararı başkasına yükleyemez.
Müşterek kusur iki biçimde ortaya çıkar:
İkisi de kusur oranı saptanarak indirimde kullanılır. Hâkim, gerekçeli kararında kusur paylaşımının dayanağını açıkça gösterir.
Yargıtay 17. HD ve 4. HD içtihatlarında yerleşik oranlar:
Yargıtay 17. HD E. 2019/4123 kararı, kusur oranının matematiksel değil somut olay değerlendirmesi olduğunu, trafik bilirkişi raporu ile saptanması gerektiğini belirtir.
Müşterek kusurun ispatı, kural olarak failin yükümlülüğündedir. Fail, mağdurun kusurlu davranışını ve bu davranışın zararla illiyet bağını kanıtlamak zorundadır. Yargıtay HGK 2018/921 kararı bu ilkeyi açıkça ifade eder: müşterek kusur karine değildir, somut olarak ispatlanması gerekir.
İspat araçları:
Çocuklar açısından müşterek kusur uygulaması farklıdır: TBK m.16 ve TMK m.16 çerçevesinde ayırt etme gücü olmayan çocuğun kusuru aranmaz; ancak veli/vasi gözetiminin yetersizliği veliye atfedilebilir. Yargıtay 17. HD E. 2017/8432 kararı 5 yaşındaki çocuğun müşterek kusursuz sayılması gerektiğini, ancak veli kusurunun ayrı değerlendirilmesini benimser.
Tehlike sorumluluğu hâllerinde (TBK m.71) müşterek kusur yine uygulanır; kusursuz sorumluluk mağdurun kusurunu inceleme dışı bırakmaz. Doktrinde Eren ve Reisoğlu, müşterek kusurun objektif kusur ölçütü ile saptanması gerektiğini, mağdurun bireysel kusurundan çok makul kişi standardının esas alınmasını savunur.
Denkleştirme (Yararların Düşürülmesi)
Denkleştirme (compensatio lucri cum damno), zarar gören kişinin aynı zarar verici olaydan elde ettiği yararların tazminat hesabından düşürülmesi ilkesidir. TBK m.52 doktrini gereği, mağdurun zenginleşmesi önlenir; ancak sigorta tazminatı, sosyal güvenlik ödemeleri ve üçüncü kişi yardımları gibi kalemlerin denkleştirilmesi Yargıtay HGK içtihadında tartışmalıdır.
Hafif Kusur
Hafif kusur (sıradan ihmal, simple negligence), gerekli özenin biraz altında kalma şeklindeki en hafif kusur derecesidir. Sorumluluk doğurur ancak ağır kusurun aksine sorumsuzluk anlaşması ile kaldırılması kural olarak mümkündür (TBK m.115/2 sınırları çerçevesinde). Sigorta tarafından kural olarak kapsanır; tazminat indirimi (TBK m.51) hâkim takdiriyle uygulanabilir.
Tazminatın Belirlenmesi
Tazminatın belirlenmesi, TBK m.51 uyarınca hâkimin, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak takdir etmesi sürecidir. Hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirir; toptan ödeme veya irat biçiminde tazminata hükmedebilir; gerektiğinde teminat isteyebilir.
İlliyet Bağı
İlliyet bağı, haksız fiil sorumluluğunda failin davranışı ile mağdurun uğradığı zarar arasındaki nedensellik (sebep-sonuç) ilişkisidir. TBK m.49 sorumluluğun zorunlu unsurlarından biridir; davranış olmaksızın zararın da gerçekleşmeyeceği "conditio sine qua non" testiyle belirlenir, ardından uygun illiyet bağı süzgecinden geçirilir. Mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin fiili illiyeti kesebilir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
İhmal
İhmal (negligence, culpa), gerekli özen ve dikkati göstermeyerek zarara yol açma şeklindeki kusurdur. Kasıttan ayrılır: ihmalde sonuç istenmez, sadece dikkatsizlikle gerçekleşir. TBK m.114 ihmal türlerini ağır ihmal (kaba dikkatsizlik) ve hafif ihmal (sıradan dikkatsizlik) olarak ayırır. Sorumluluk derecesi ihmalin yoğunluğuna göre değişir; ağır ihmal kasta yakın bir rejime tabidir.
Tazminattan İndirim
Tazminattan indirim, TBK m.52 uyarınca hâkimin, hesaplanan tazminat miktarından zarar görenin kusuru, rızası, zararı doğuran ya da artıran sebep ve fail için zorunluluk hâli gibi nedenlerle belirli bir oranda azaltma yapmasıdır. Ayrıca tazminat ödendiğinde borçlunun yoksulluğa düşmesi ihtimali ve fiilin ağır olmayan kusurla işlenmesi de hâkime indirim takdiri verir.
Kusur (Haksız Fiilde)
Kusur, TBK m.49 anlamında haksız fiilin sübjektif unsuru olup failin davranışının kınanabilirliğini ifade eder. Kasıt (zararı bilerek ve isteyerek doğurma) ve ihmal (gerekli özeni göstermeme) olmak üzere iki temel biçimde tezahür eder; ihmal de kendi içinde ağır ve hafif olarak ayrışır. Kusursuz sorumluluk halleri hariç, tazminat yükümlülüğü için kusur şarttır ve ispat yükü kural olarak mağdurdadır.
Uygun İlliyet Bağı
Uygun illiyet bağı (adäquate Kausalität), bir davranışın "hayatın olağan akışı ve genel deneyime göre" söz konusu zararı doğurmaya elverişli olması durumudur. Şart teorisinin doğurduğu sınırsız sebep zincirini daraltan normatif bir süzgeçtir. Türk doktrini ve Yargıtay içtihadı haksız fiilde sorumluluğu yalnızca uygun illiyet bağıyla bağlı tutar; aşırı uzak ya da olağandışı sonuçlar tazmin edilmez.
Tehlike Sorumluluğu
Tehlike sorumluluğu, TBK m.71 ile getirilen genel kloz ve özel kanunlardaki tipik düzenlemelerle uygulanan en ağır kusursuz sorumluluk rejimidir. Önemli ölçüde tehlike yaratan bir işletme veya faaliyetin sahibi, bu faaliyetten doğan zarardan kurtuluş kanıtı imkânı olmaksızın sorumludur. Karayolları Trafik K. m.85, Maden K., Atom Enerjisi K., Çevre K. m.28 başlıca tipik uygulama alanlarıdır.
Bedensel Zarar
Bedensel zarar, haksız fiil veya sözleşmeye aykırılık sonucu kişinin vücut bütünlüğünün zedelenmesinden doğan ve TBK m.54 uyarınca tazmini gereken maddi zarar kalemlerinin bütünüdür. Madde dört kalem sayar: (a) tedavi giderleri, (b) kazanç kaybı, (c) çalışma gücü azalması/yitirilmesi, (d) ekonomik geleceğin sarsılması. Manevi tazminat ayrıca m.56’ya göre talep edilir.
Mağdurun Rızası
Mağdurun rızası, zarar gören kişinin zarar verici fiile önceden ve geçerli biçimde onay vermesi hâlinde, bu fiilin hukuka uygun sayılmasını ifade eden bir hukuka uygunluk sebebidir. TBK m.63/1 kapsamında değerlendirilen rıza, kişilik haklarının vazgeçilmez ve devredilmez çekirdeği (TMK m.23) ile sınırlıdır; bu çekirdeğe ve ahlaka aykırı fiillere verilen rıza geçersizdir.
Ağır Kusur
Ağır kusur (gross negligence + dolus), kasıt ve ağır ihmali kapsayan kusur derecesidir. TBK m.114 hükmüne göre kişi en sıradan dikkati dahi göstermemiş veya zararı bilerek istemişse ağır kusurludur. Sorumsuzluk anlaşması ile önceden kaldırılamaz (TBK m.115/1). Sigorta hukuku, tazminat indirimi ve uygulamada özel rejime tabidir. Hizmet ve eser sözleşmelerinde ağır kusur, sözleşmeden doğan tazminat sorumluluğunu ağırlaştıran temel ölçüttür.