Son güncelleme:
Mağdurun Rızası: Mağdurun rızası, zarar gören kişinin zarar verici fiile önceden ve geçerli biçimde onay vermesi hâlinde, bu fiilin hukuka uygun sayılmasını ifade eden bir hukuka uygunluk sebebidir. kapsamında değerlendirilen rıza, çekirdeği (TMK m.23) ile sınırlıdır; bu çekirdeğe ve fiillere verilen rıza geçersizdir.
Mağdurun rızası (volenti non fit iniuria), zarar gören kişinin kendi hukuksal değerleri üzerinde bir başkasına müdahale yetkisi tanımasıyla oluşan ve bu müdahaleyi hukuka uygun kılan bir sebeptir. Roma hukukundan gelen "rızasıyla davranan kişiye haksızlık yapılmış olmaz" ilkesi, modern Türk borçlar hukukunda TBK m.63/1 kapsamında bir hukuka uygunluk sebebi olarak kabul edilmektedir. Eren'e göre rıza, kişinin kendi hukuk alanı üzerindeki tasarruf yetkisinin bir tezahürüdür; ancak bu yetki mutlak değildir ve hukuk düzeninin temel değerleri ile sınırlandırılmıştır.
TBK m.63/1 rızayı bağımsız olarak düzenlemese de doktrin ve Yargıtay içtihatları rızayı bu hüküm kapsamında bir hukuka uygunluk sebebi olarak kabul etmektedir. Geçerli bir rızanın bulunabilmesi için: (i) rıza fiil öncesinde veya en geç fiil anında verilmiş olmalı (sonradan verilen rıza icazet niteliğinde olur); (ii) rıza iradi ve özgür olmalı, irade sakatlığı (yanılma, hile, korkutma) bulunmamalı; (iii) rıza veren fiil ehliyetine sahip olmalı; (iv) rıza belirli bir fiile yönelik ve kapsamı belirli olmalı; (v) rıza hukuka ve ahlaka aykırı olmamalı; (vi) rıza kişilik haklarının vazgeçilmez çekirdeğini ihlal etmemelidir. Oğuzman/Öz, rızanın açık ya da örtülü olabileceğini, ancak şüphe hâlinde rızanın bulunmadığının kabul edileceğini belirtir.
Mağdurun rızasının en kritik sınırı TMK m.23'te düzenlenen kişilik haklarının vazgeçilmezliği ve devredilmezliği ilkesidir. Bu hüküm uyarınca kimse, hak ve fiil ehliyetinden tamamen veya kısmen vazgeçemez; özgürlüklerinden vazgeçemez veya onları hukuka ya da ahlaka aykırı olarak sınırlayamaz. Sonuç olarak: yaşam hakkından, vücut bütünlüğünden, onurdan, özgürlükten verilen rıza geçersizdir; ölüme rıza (öldürme isteği) failin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; ağır bedensel zarara rıza ahlaka aykırı kabul edilebilir. Tıbbi müdahalelerde aydınlatılmış rıza (informed consent) kişilik haklarının çekirdeğine yaklaşan bir alandır; Hekim müdahale öncesi hastayı tüm risk ve alternatifler hakkında tam bilgilendirmekle yükümlüdür; eksik aydınlatma rızayı geçersiz kılar.
Rıza, pratikte üç önemli alanda yoğunlaşır. Spor faaliyetlerinde: katılımcının oyunun olağan riskleri için zımni rızası bulunduğu kabul edilir, ancak kuralların ağır ihlali (kasıtlı sakatlama) rıza dışındadır; örneğin futbol maçında kuralları aşan tekme TBK m.49 vd. uyarınca tazminat sorumluluğu doğurur. Tıbbi müdahalelerde: aydınlatılmış rıza zorunludur, acil durumlarda varsayımsal rıza kabul edilir. Sözleşmesel ilişkilerde: tarafların belirli risklere yönelik rızası geçerlidir, ancak bu rıza TBK m.115'teki sorumsuzluk anlaşması sınırlarına tâbidir; ağır kusur ve kasıtla verilen zararlar için baştan rıza hükümsüzdür. Reisoğlu'na göre rıza, sorumsuzluk anlaşmasından farklıdır: ilki hukuka aykırılığı, ikincisi sorumluluğu bertaraf eder.
Kişilik Haklarına Aykırılık
Kişilik haklarına aykırılık, sözleşmenin kişinin vücut bütünlüğü, özgürlüğü, şeref-haysiyeti, sır alanı, ekonomik kişilik unsurları gibi temel haklarına orantısız ve aşırı derecede zarar vermesidir. TBK m.27/I kapsamında kişilik haklarına aykırı sözleşmeler kesin hükümsüzdür. TMK m.23'e göre kişi, kişilik haklarından "kanunun emrettiği ölçüde" vazgeçebilir; aşırı vazgeçme batıldır.
İcazet
İcazet, iptal hakkı sahibi tarafın bu haktan vazgeçtiğini açıkça veya örtülü olarak beyan etmesi ya da bir yıllık hak düşürücü süreyi geçirmesidir. İcazet ile sözleşme geçmişe etkili olarak kesin geçerli hâle gelir. Ayrıca yetkisiz temsilde temsil olunanın işleme onay vermesi anlamında da kullanılır (TBK m.46). Açık veya örtülü, dolaylı veya doğrudan olabilir.
Korkutma
Korkutma (ikrah, manevi cebir), bir tarafın diğerini ağır ve yakın bir tehlikeye maruz bırakacağı korkusu altında sözleşme yapmaya zorlamasıdır (TBK m.37). Korkutulan taraf sözleşmeyle bağlı olmaz. Tehlikenin niteliği TBK m.38'de düzenlenir: ağırlık, yakınlık, kişiye/yakınlarına yönelik olma, hakka/menfaate yönelik olma şartları aranır. Korkutulan taraf, korkunun ortadan kalkmasından itibaren bir yıl içinde sözleşmeyi iptal edebilir (TBK m.39).
Sorumsuzluk Anlaşması
Sorumsuzluk anlaşması, tarafların sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluğun bir kısmını veya tamamını önceden kaldıran ya da sınırlayan anlaşmadır (TBK m.115). Ağır kusur ve kasıttan doğan sorumluluk anlaşmayla kaldırılamaz; hafif kusur için anlaşma kural olarak geçerlidir. Tüketici sözleşmelerinde, hizmet sözleşmesinde ve bazı tipik sözleşmelerde sınırlamalar bulunur.
Meşru Savunma
Meşru savunma, kişinin kendisine veya başkasına yöneltilen haksız bir saldırıyı o anda hâl ve şartlara uygun biçimde defetmek için zorunlu olarak gerçekleştirdiği savunma fiilini ifade eder. TBK m.63/2 uyarınca meşru savunma kapsamında verilen zarar hukuka uygundur ve fail kural olarak tazminatla yükümlü tutulamaz; ancak savunmanın orantılılık sınırı aşılırsa sorumluluk doğar.
Yanılma
Yanılma (hata), iradenin oluşumu veya açıklanması sürecinde gerçeğe aykırı bir tasavvurla hareket edilmesidir. TBK m.30 uyarınca esaslı yanılmaya düşen taraf sözleşmeyle bağlı olmaz. Açıklamada yanılma (m.31), saikte yanılma (m.32), aktarmada yanılma (m.33) tipik türleridir. Esas alınan vasıfta saikte yanılma kural olarak iptal sebebidir; basit saikte yanılma değildir.
Hukuka Aykırılık
Hukuka aykırılık, TBK m.49 anlamında haksız fiilin objektif unsurudur ve davranışın hukuk düzeninin koruduğu bir normu ya da menfaati ihlal etmesi anlamına gelir. Yazılı kanun hükmüne aykırılık (norm teorisi) veya koruma normunun ihlali biçiminde tezahür eder. Mağdurun rızası, meşru savunma, zorunluluk hali gibi hukuka uygunluk sebepleri bu unsuru ortadan kaldırır.
İrade Sakatlığı
İrade sakatlığı, sözleşmeyi kuran iradenin oluşumu, açıklanması veya iletilmesi sürecinde yaşanan bozukluk nedeniyle hâlin gerçek iradeye uymadığı durumdur. TBK m.30-39'da düzenlenen üç temel sakatlık tipi yanılma (hata), aldatma (hile) ve korkutma (ikrah) olup buna doktrinde aşırı yararlanma (gabin) eklenir. Sakat irade sözleşmeyi iptal edilebilir kılar; bir yıllık hak düşürücü süre işler.
Hile
Hile (aldatma), bir tarafın diğer tarafı kasıtlı olarak yanlış bilgi vererek veya gerçeği saklayarak sözleşme yapmaya yöneltmesidir. TBK m.36 uyarınca aldatılan taraf esaslı yanılmaya düşmemiş olsa bile sözleşmeyle bağlı olmaz. Aldatılan iptal hakkı + menfi zarar tazminatı + haksız fiil sorumluluğu (TBK m.49) çerçevesinde tam müsbet zararı talep edebilir.
Ahlaka Aykırılık
Ahlaka aykırılık, sözleşmenin toplumun genel ahlak değerlerine ters düşmesidir. TBK m.27/I uyarınca ahlaka aykırı sözleşmeler kesin hükümsüzdür (butlan). Ahlak; toplumun belirli bir tarihte ortak kabul ettiği iyi-kötü, doğru-yanlış değerleridir; pozitif hukuktan farklıdır. Fuhuş aracılığı, evlenme aracılığı yasağı (TBK m.524), rüşvet sözleşmesi tipik örneklerdir.
Zorunluluk Hâli
Zorunluluk hâli, kişinin kendisini veya başkasını yakın ve ciddi bir tehlikeden korumak amacıyla, tehlike ile ilgisi olmayan üçüncü bir kişinin mal varlığına zarar vermesi durumunu ifade eder. TBK m.63/2 uyarınca zorunluluk hâli bir hukuka uygunluk sebebidir; ancak hâkim, zarar görenin durumu ile hakkaniyet ilkelerini gözeterek faili uygun bir tazminat ödemekle yükümlü tutabilir.
Hakkın Kullanılması
Hakkın kullanılması, bir kimsenin kanun, yargı kararı veya idari işlem ile kendisine tanınmış bir hak ya da yetkiyi kullanması sırasında bir başkasına zarar vermesi hâlinde, bu zararın hukuka uygun sayıldığı sebeptir. TBK m.63/1 uyarınca yasal bir hak ya da yetkinin kullanılması fiili hukuka aykırı sayılmaz; ancak hakkın dürüstlük kuralına aykırı kötüye kullanılması (TMK m.2) hukuka aykırılığı yeniden doğurur.