Mahsup (Set-Off, Denkleştirme'den Ayrımıyla) ne demek? Hukuki tanımı

Borçlar Hukuku alanında kullanılan Mahsup (Set-Off, Denkleştirme'den Ayrımıyla) terimi: Mahsup, iki kişinin birbirine karşı mevcut alacak ve borçlarının hesaben denkleştirilmesi işlemidir. Geniş anlamda kısmî ifa hesaplaması, dar anlamda ise TBK m.139-145'teki takasın uygulanmasıdır. Haksız fiil tazminatında SGK ödemesi, sigorta tazminatı ve mağdurun yararına intikal eden edimler tazminat tutarından mahsup edilir; aynı zarar olayından doğan yarar düşümü olan denkleştirme ile karıştırılmamalıdır.

Mahsup (Set-Off, Denkleştirme'den Ayrımıyla) hangi hukuk dalında kullanılır?

Mahsup (Set-Off, Denkleştirme'den Ayrımıyla), Borçlar Hukuku dalında kullanılan bir terimdir. Borçlar Hukuku, Türk hukuk sisteminin temel alanlarından biridir ve bu terimi anlamak ilgili mevzuatı kavramak için önemlidir.

Mahsup (Set-Off, Denkleştirme'den Ayrımıyla) Nedir?

Mahsup ile Borç-Alacak Denkleştirmesi

Mahsup, geniş anlamıyla iki kişinin karşılıklı borç ve alacaklarının muhasebesel olarak denkleştirilmesi, dar anlamıyla takas (TBK m.139-145) işleminin uygulanmasıdır. Türk hukukunda mahsup, takastan farklı olarak sadece bir borcu sona erdiren tek taraflı işlem değil; aynı zamanda hesap denkleştirmesi, kısmî ifa kaydı ve haksız fiil tazminatından yarar düşümü olarak farklı işlevler görür. TBK m.139 takas için: "İki kişi karşılıklı olarak bir miktar para veya özdeş diğer bir edimi birbirine borçlu oldukları takdirde, her iki borç muaccel ise her biri alacağıyla borcunu takas edebilir."

Hukuki Niteliği ve Dayanak

TBK m.139-145 — takas (dar anlamda mahsup): muacceliyet, özdeşlik, takas beyanı
TBK m.101 — kısmî ödemenin hangi borca mahsup edileceği
TBK m.49 vd. — haksız fiil tazminatında zarar hesabı (mahsup edilecek yararlar)
5510 sk. m.21 — SGK'nın haksız fiil failine rücu, sigortalıya ödenen tutar tazminattan mahsup
6102 sk. (TTK) m.1454 — sigorta tazminatı ile dava arasındaki ilişki
İlgili: Denkleştirme (Haksız Fiilde), İbra, Sulh

Mahsup Türleri

Takas (TBK m.139): Tek taraflı irade beyanıyla iki karşılıklı borcun en az tutar kadar sona erdirilmesi; muacceliyet, özdeşlik (genellikle para), karşılıklılık şartı aranır
Kısmî ifa mahsubu (TBK m.101): Borçlu birden fazla borcunu öderken hangi borca sayılacağını belirlemediğinde, kanunî sıraya göre faize, asıl alacağa ve teminata mahsup
Haksız fiil tazminatında mahsup: Mağdurun yararına gelen ödemelerin (SGK, sigorta, tazminat) hesaplanan zarardan düşülmesi
Vergi/idari mahsup: Vergi alacakları arasında kanunî denkleştirme (Borçlar hukuku dışı)

Mahsup ile Takas Arasındaki Fark

Mahsup ve takas terimleri uygulamada sık karıştırılsa da hukuken farklıdır:

Takas (TBK m.139), karşılıklı iki borç ilişkisini sona erdiren tek taraflı, varması gereken irade beyanı ile gerçekleşir; geriye etkili sonuç doğurur (TBK m.143).
Mahsup (geniş) ise her zaman bir borç sona erdirme aracı değildir; muhasebesel hesap denkleştirmesi, ödeme kaydı, tazminat hesabında yarar indirimi gibi farklı işlevler taşır. Tek taraflı beyana gerek olmadan otomatik olarak hesaba dâhil edilir (örn. tazminat hesabında SGK ödemesinin düşülmesi).

Mahsup ile Denkleştirme Arasındaki Fark (Çok Önemli)

Denkleştirme (compensatio lucri cum damno), aynı zarar olayından doğan yarar ve zararın hesaplanmasıdır: ölüm sonucu mağdurun ailesine kalan miras, kaza sonrası işten ayrılma tazminatı gibi yararlar zarardan düşülür. Mahsup ise farklı sebeplerden doğmuş alacak/borçların veya üçüncü kişiden gelen ödemelerin hesaba dâhil edilmesidir.

Kriter	Denkleştirme	Mahsup
Kaynak	Aynı zarar olayı	Farklı sebep / üçüncü kişi
Hesap mantığı	Yarar zararı düşürür	Karşılıklı alacak/borç hesabı
Örnek	Ölümle kalan miras	SGK ödemesi, sigorta tazminatı
Otomatiklik	Doktrin tartışmalı	Genelde otomatik

Haksız Fiil Tazminatında Mahsup Uygulamaları

SGK ödemesi mahsubu: Sigortalı işçiye SGK'nın ödediği iş kazası gelirleri, fâilden istenen tazminattan mahsup edilir (5510 sk. m.21); SGK rücu hakkı saklıdır
Sigorta tazminatı: Mağdurun aldığı kasko/zorunlu trafik tazminatı haksız fiil tazminatından mahsup edilir; halefiyet ilkesi (TTK m.1481) gereği sigortacı fâile rücu eder
İşveren ödemesi: İş kazasında işverenin yaptığı destek ödemeleri belirli koşullarda mahsup edilebilir
Hayır kurumu/üçüncü kişi yardımı: Yargıtay yerleşik içtihadına göre saf hayır maksatlı ödemeler mahsup edilmez (mağdurun fâili lehine sonuç doğurmaması için)
Hayat sigortası: Mağdurun ödediği primlere dayalı hayat sigortası ödemesi mahsup edilmez (kişisel tasarruf sayılır)

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar

TBK m.139 takas şartları: Karşılıklı borçluluk + muacceliyet + özdeşlik (genellikle para) + takas beyanı; biri eksik olursa takas geçersizdir. Sınavda "vadesi gelmemiş borçla takas" yanlış seçenektir.
Mahsup ≠ Takas: Takas borç sona erdirir, mahsup her zaman değil; haksız fiilde mahsup yarar düşümüdür, ayrı bir borç sona erdirme değildir.
Mahsup ≠ Denkleştirme: Denkleştirme aynı olaydan yarar düşürür; mahsup farklı kaynaktan ödeme/alacak indirir. SGK ödemesi mahsuptur; mağdura kalan miras denkleştirmedir.
SGK halefiyeti (5510 sk. m.21): SGK'nın sigortalıya ödediği tutar tazminattan mahsup edilir, ancak SGK fâile rücu edebilir; mağdur SGK'dan aldığı kadar fazlasını fâilden tahsil edebilir.
Hayır kurumu yardımı: Üçüncü kişinin haksız fiil mağduruna yardım amaçlı yaptığı ödeme mahsup edilmez; aksi yorum fâili haksız yere kurtarır.
TBK m.101 kısmî ifa: Borçlu hangi borcuna ödediğini belirtmemişse alacaklı belirler; alacaklı da belirtmemişse kanunî sıra: muaccel + en külfetli + faize + ana paraya.

Aynı Alandan Bağlantılar

Mahsup ile Borç-Alacak Denkleştirmesi

Hukuki Niteliği ve Dayanak

TBK m.139-145 — takas (dar anlamda mahsup): muacceliyet, özdeşlik, takas beyanı

TBK m.101 — kısmî ödemenin hangi borca mahsup edileceği

TBK m.49 vd. — haksız fiil tazminatında zarar hesabı (mahsup edilecek yararlar)

5510 sk. m.21 — SGK'nın haksız fiil failine rücu, sigortalıya ödenen tutar tazminattan mahsup

6102 sk. (TTK) m.1454 — sigorta tazminatı ile dava arasındaki ilişki

İlgili: Denkleştirme (Haksız Fiilde), İbra, Sulh

Mahsup Türleri

Takas (TBK m.139): Tek taraflı irade beyanıyla iki karşılıklı borcun en az tutar kadar sona erdirilmesi; muacceliyet, özdeşlik (genellikle para), karşılıklılık şartı aranır

Kısmî ifa mahsubu (TBK m.101): Borçlu birden fazla borcunu öderken hangi borca sayılacağını belirlemediğinde, kanunî sıraya göre faize, asıl alacağa ve teminata mahsup

Haksız fiil tazminatında mahsup: Mağdurun yararına gelen ödemelerin (SGK, sigorta, tazminat) hesaplanan zarardan düşülmesi

Vergi/idari mahsup: Vergi alacakları arasında kanunî denkleştirme (Borçlar hukuku dışı)

Mahsup ile Takas Arasındaki Fark

Mahsup ve takas terimleri uygulamada sık karıştırılsa da hukuken farklıdır:

Takas (TBK m.139), karşılıklı iki borç ilişkisini sona erdiren tek taraflı, varması gereken irade beyanı ile gerçekleşir; geriye etkili sonuç doğurur (TBK m.143).

Mahsup (geniş) ise her zaman bir borç sona erdirme aracı değildir; muhasebesel hesap denkleştirmesi, ödeme kaydı, tazminat hesabında yarar indirimi gibi farklı işlevler taşır. Tek taraflı beyana gerek olmadan otomatik olarak hesaba dâhil edilir (örn. tazminat hesabında SGK ödemesinin düşülmesi).

Mahsup ile Denkleştirme Arasındaki Fark (Çok Önemli)

Kriter

Denkleştirme

Mahsup

Kaynak

Aynı zarar olayı

Farklı sebep / üçüncü kişi

Hesap mantığı

Yarar zararı düşürür

Karşılıklı alacak/borç hesabı

Örnek

Ölümle kalan miras

SGK ödemesi, sigorta tazminatı

Otomatiklik

Doktrin tartışmalı

Genelde otomatik

Haksız Fiil Tazminatında Mahsup Uygulamaları

SGK ödemesi mahsubu: Sigortalı işçiye SGK'nın ödediği iş kazası gelirleri, fâilden istenen tazminattan mahsup edilir (5510 sk. m.21); SGK rücu hakkı saklıdır

Sigorta tazminatı: Mağdurun aldığı kasko/zorunlu trafik tazminatı haksız fiil tazminatından mahsup edilir; halefiyet ilkesi (TTK m.1481) gereği sigortacı fâile rücu eder

İşveren ödemesi: İş kazasında işverenin yaptığı destek ödemeleri belirli koşullarda mahsup edilebilir

Hayır kurumu/üçüncü kişi yardımı: Yargıtay yerleşik içtihadına göre saf hayır maksatlı ödemeler mahsup edilmez (mağdurun fâili lehine sonuç doğurmaması için)

Hayat sigortası: Mağdurun ödediği primlere dayalı hayat sigortası ödemesi mahsup edilmez (kişisel tasarruf sayılır)

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar

TBK m.139 takas şartları: Karşılıklı borçluluk + muacceliyet + özdeşlik (genellikle para) + takas beyanı; biri eksik olursa takas geçersizdir. Sınavda "vadesi gelmemiş borçla takas" yanlış seçenektir.

Mahsup ≠ Takas: Takas borç sona erdirir, mahsup her zaman değil; haksız fiilde mahsup yarar düşümüdür, ayrı bir borç sona erdirme değildir.

Mahsup ≠ Denkleştirme: Denkleştirme aynı olaydan yarar düşürür; mahsup farklı kaynaktan ödeme/alacak indirir. SGK ödemesi mahsuptur; mağdura kalan miras denkleştirmedir.

SGK halefiyeti (5510 sk. m.21): SGK'nın sigortalıya ödediği tutar tazminattan mahsup edilir, ancak SGK fâile rücu edebilir; mağdur SGK'dan aldığı kadar fazlasını fâilden tahsil edebilir.

Hayır kurumu yardımı: Üçüncü kişinin haksız fiil mağduruna yardım amaçlı yaptığı ödeme mahsup edilmez; aksi yorum fâili haksız yere kurtarır.

TBK m.101 kısmî ifa: Borçlu hangi borcuna ödediğini belirtmemişse alacaklı belirler; alacaklı da belirtmemişse kanunî sıra: muaccel + en külfetli + faize + ana paraya.

Mahsup (Set-Off, Denkleştirme'den Ayrımıyla) Nedir?

Tanım

Detaylı Açıklama

Mahsup ile Borç-Alacak Denkleştirmesi

Hukuki Niteliği ve Dayanak

Mahsup Türleri

Mahsup ile Takas Arasındaki Fark

Mahsup ile Denkleştirme Arasındaki Fark (Çok Önemli)

Haksız Fiil Tazminatında Mahsup Uygulamaları

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar

Aynı Alandan Bağlantılar

İlgili İçerikler

Mahsup (Set-Off, Denkleştirme'den Ayrımıyla) Nedir?

Tanım

Detaylı Açıklama

Mahsup ile Borç-Alacak Denkleştirmesi

Hukuki Niteliği ve Dayanak

Mahsup Türleri

Mahsup ile Takas Arasındaki Fark

Mahsup ile Denkleştirme Arasındaki Fark (Çok Önemli)

Haksız Fiil Tazminatında Mahsup Uygulamaları

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar

Aynı Alandan Bağlantılar

İlgili İçerikler