Son güncelleme:
Kusursuz Sorumluluk: Kusursuz sorumluluk, failinin kusuru aranmaksızın doğan haksız fiil sorumluluğu rejimidir. TBK m.65-71 arasında düzenlenmiş üç temel alt kategoriye ayrılır: (m.66 adam çalıştıran, m.69 hayvan bulunduran), (m.70 yapı maliki) ve (m.71 ile özel kanunlardaki tipik tehlikeli faaliyetler). Modern endüstri toplumunda mağdurun ispat yükünü hafifletmek amacıyla gelişmiştir.
Kusursuz sorumluluk, klasik haksız fiilin kusur unsurunu aramayan istisnai sorumluluk rejimidir. TBK m.49 uyarınca asıl kural kusur sorumluluğudur; ancak m.65-71 arasında ve özel kanunlarda kusura dayanmayan rejimler düzenlenmiştir. Sorumluluğun temeli kusur değil; özen yükümünün ihlali, belirli bir hâkimiyet alanından kaynaklanan riziko veya tipik tehlikeli faaliyet yaratmaktan doğan denkleştirme ihtiyacıdır. Mağdurun fail kusurunu ispat yükü tamamen kalkar; bazı rejimlerde fail kurtuluş kanıtı sunabilirken bazılarında bu imkân hiç tanınmaz. Doktrinde Eren ve Oğuzman/Öz, bu rejimi "kusursuz sorumluluk" yerine "kusura dayanmayan sorumluluk" terimiyle anar.
Türk Borçlar Kanunu kusursuz sorumluluğu üç kademeli ağırlık skalasında düzenler:
(1) Özen sorumluluğu (hafif rejim): TBK m.66 (adam çalıştıran) ve m.69 (hayvan bulunduran). Sorumlu kişi gereken her türlü özeni gösterdiğini ispatlayarak kurtuluş kanıtı sunabilir; ancak Yargıtay bu kanıtı son derece dar yorumlar. Özen sorumluluğunda fail, özen yükümlülüğünü ihlal etmemiş olduğunu kanıtlama yükü altındadır.
(2) Objektif/sebep sorumluluğu (orta rejim): TBK m.70 (yapı maliki). Burada kurtuluş kanıtı imkânı yoktur; malik yalnızca mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin ağır kusuru ile illiyet bağını koparabilir. Sorumluluk yapım kusuru veya bakım eksikliği gibi objektif bir sebebe bağlanır.
(3) Tehlike sorumluluğu (ağır rejim): TBK m.71 genel kloz + Karayolları Trafik K. m.85, Maden K., Atom Enerjisi K., Çevre K. m.28 vb. özel hükümler. Tipik tehlikeli faaliyetlerin yarattığı zarardan, faaliyet sahibi kurtuluş kanıtı imkânı olmaksızın sorumludur; sadece mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin öngörülemez davranışı illiyet bağını kesebilir.
Kusursuz sorumluluğun teorik temeli üç ilkeye dayanır: (a) Tehlike ilkesi — toplum için risk yaratan faaliyetin sahibi, bu riskten doğan zarara katlanmalıdır. (b) Hâkimiyet ilkesi — belirli bir alan, eşya veya kişi üzerinde fiilî hâkimiyet kuran, bunun yarattığı zarara katlanır. (c) Denkleştirme ilkesi — risk yaratan faaliyetten yarar sağlayan kişi, zarara da katlanmalıdır (cuius commoda eius incommoda).
Eren ve Tandoğan, kusursuz sorumluluğun modern sanayi toplumunun zorunlu sonucu olduğunu vurgular: trafik, fabrika, nükleer enerji gibi alanlarda mağdurun fail kusurunu ispat etmesi pratik olarak imkânsızdır. Oğuzman/Öz ise kusur sorumluluğunun istisnası olduğu için yorum daraltıcı olmalıdır; özel kanun olmadan kıyas yoluyla kusursuz sorumluluk genişletilemez (tehlike sorumluluğu m.71 genel klozu hariç).
Yapı Malikinin Sorumluluğu
Yapı malikinin sorumluluğu, TBK m.70 uyarınca bir yapının maliki sıfatını taşıyan kişinin, yapının yapım kusuru veya bakım eksikliği nedeniyle üçüncü kişilere verdiği zarardan kurtuluş kanıtı imkânı olmaksızın sorumlu tutulduğu objektif/sebep sorumluluğu rejimidir. Malik yalnızca mücbir sebep, mağdurun veya üçüncü kişinin ağır kusuru ile illiyet bağını koparabilir.
Mücbir Sebep
Mücbir sebep (force majeure, vis maior), öngörülemeyen, önlenemez ve borçlunun denetimi dışındaki olaylar nedeniyle borcun ifa edilememesi halidir. Borçluyu sorumluluktan kurtarır (TBK m.136). Deprem, sel, savaş, salgın hastalık, devlet emri tipik örneklerdir. Beklenmeyen hâlden farklı olarak mücbir sebep dış nitelikte olmalı; iç sebepler beklenmeyen hâl kapsamına girer.
Tazminatın Belirlenmesi
Tazminatın belirlenmesi, TBK m.51 uyarınca hâkimin, tazminatın kapsamını ve ödeme biçimini durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak takdir etmesi sürecidir. Hâkim, olayların olağan akışını ve zarar görenin aldığı önlemleri değerlendirir; toptan ödeme veya irat biçiminde tazminata hükmedebilir; gerektiğinde teminat isteyebilir.
İlliyet Bağı
İlliyet bağı, haksız fiil sorumluluğunda failin davranışı ile mağdurun uğradığı zarar arasındaki nedensellik (sebep-sonuç) ilişkisidir. TBK m.49 sorumluluğun zorunlu unsurlarından biridir; davranış olmaksızın zararın da gerçekleşmeyeceği "conditio sine qua non" testiyle belirlenir, ardından uygun illiyet bağı süzgecinden geçirilir. Mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin fiili illiyeti kesebilir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
Kusur (Haksız Fiilde)
Kusur, TBK m.49 anlamında haksız fiilin sübjektif unsuru olup failin davranışının kınanabilirliğini ifade eder. Kasıt (zararı bilerek ve isteyerek doğurma) ve ihmal (gerekli özeni göstermeme) olmak üzere iki temel biçimde tezahür eder; ihmal de kendi içinde ağır ve hafif olarak ayrışır. Kusursuz sorumluluk halleri hariç, tazminat yükümlülüğü için kusur şarttır ve ispat yükü kural olarak mağdurdadır.
Mağdurun Müşterek Kusuru
Mağdurun müşterek kusuru, TBK m.52/f.1 uyarınca zarar görenin zararın doğmasında veya artmasında kendi kusuruyla katkıda bulunması hâlinde, hâkimin tazminattan yüzde oranında indirim yapmasıdır. Emniyet kemeri takmama, kask kullanmama, kırmızı ışık ihlali gibi davranışlar tipik müşterek kusur sebepleridir; ispat yükü failde olup, bilirkişi raporu ile saptanır.
Tam Müteselsil Sorumluluk
Tam müteselsil sorumluluk, TBK m.61 uyarınca birden fazla kişinin aynı zarara birlikte sebep olmaları veya aynı zarardan çeşitli sebeplerle sorumlu olmaları hâlinde, her birinin zararın tamamından mağdura karşı müteselsilen sorumlu tutulmasıdır. Mağdur, dilediği fail aleyhine zararın tamamı için dava açabilir; iç ilişkide pay m.62 hükmüne göre belirlenir — hâkimlik rehberi.
Hayvan Bulunduranın Sorumluluğu
Hayvan bulunduranın sorumluluğu, TBK m.69 uyarınca bir hayvanı fiilî hâkimiyeti altında bulunduran kişinin, hayvanın üçüncü kişilere verdiği zarardan kusura bakılmaksızın sorumlu tutulduğu özen sorumluluğu rejimidir. Bulunduran, hayvanın bakımı ve gözetiminde durumun gerektirdiği bütün özeni gösterdiğini ispatlayarak kurtulabilir; ancak yabani veya tehlikeli hayvanlarda kurtuluş kanıtı pratikte çok dardır.
Tehlike Sorumluluğu
Tehlike sorumluluğu, TBK m.71 ile getirilen genel kloz ve özel kanunlardaki tipik düzenlemelerle uygulanan en ağır kusursuz sorumluluk rejimidir. Önemli ölçüde tehlike yaratan bir işletme veya faaliyetin sahibi, bu faaliyetten doğan zarardan kurtuluş kanıtı imkânı olmaksızın sorumludur. Karayolları Trafik K. m.85, Maden K., Atom Enerjisi K., Çevre K. m.28 başlıca tipik uygulama alanlarıdır.
Adam Çalıştıranın Sorumluluğu
Adam çalıştıranın sorumluluğu, TBK m.66 uyarınca işveren konumundaki kişinin çalışanının işin görülmesi sırasında üçüncü kişilere verdiği zarardan kusura bakılmaksızın sorumlu tutulduğu özen sorumluluğu rejimidir. Adam çalıştıran, çalışan seçiminde, talimat verilmesinde ve denetiminde gereken her türlü özeni gösterdiğini ispatlayarak kurtuluş kanıtı sunabilir; ancak Yargıtay bu kanıtı pratikte oldukça dar yorumlamaktadır.