Son güncelleme:
Meşru Savunma: Meşru savunma, kişinin kendisine veya başkasına yöneltilen haksız bir saldırıyı o anda hâl ve şartlara uygun biçimde defetmek için zorunlu olarak gerçekleştirdiği savunma fiilini ifade eder. uyarınca meşru savunma kapsamında verilen zarar ve fail kural olarak tazminatla yükümlü tutulamaz; ancak savunmanın sınırı aşılırsa sorumluluk doğar.
Meşru savunma, TBK m.63/2 ile düzenlenen klasik bir hukuka uygunluk sebebidir. Bir kimsenin kendisinin veya başkasının kişiliğine ya da malına yönelen haksız ve güncel bir saldırıyı, saldırgana zarar vererek defetmesi durumunda; verilen bu zarar hukuka aykırı sayılmaz. Eren'e göre meşru savunma, hukukun bireye tanıdığı bir kendini koruma yetkisi olup haksız fiilin temel unsuru olan hukuka aykırılığı ortadan kaldırır. Sonuç olarak fiil dış görünüşte bir haksız fiil oluştursa da iç hukuk düzeni tarafından meşru sayılır ve tazminat sorumluluğu kural olarak doğmaz.
TBK m.63/2 hükmü, "haklı savunmada bulunan, saldıranın şahsına veya mallarına verdiği zarardan sorumlu tutulamaz" ifadesi ile meşru savunmayı bir sorumsuzluk sebebi olarak değil; doğrudan bir hukuka uygunluk sebebi olarak konumlandırır. Bu yönüyle hüküm, TCK m.25/1'deki ceza hukuku düzenlemesi ile paralel bir mantık taşır; ancak özel hukuk açısından sonucu tazminat yükümlülüğünün doğmamasıdır. Saldırgan kendi mallarına veya bedensel bütünlüğüne meşru savunma kapsamında verilen zararlar bakımından haksız fiil iddiasında bulunamaz. Konutuna zorla girmeye çalışan kişiye karşı ev sahibinin uyguladığı orantılı fiziki güç TBK m.63/2 kapsamında meşru savunma sayılır ve tazminat sorumluluğu doğurmaz.
Meşru savunmanın geçerli sayılabilmesi için aşağıdaki şartların birlikte gerçekleşmesi gerekir. Saldırı yönünden: (i) saldırı haksız olmalı, (ii) saldırı güncel/yakın olmalı (sona ermiş ya da gelecekteki saldırı meşru savunmaya zemin oluşturmaz), (iii) saldırı kişiye veya mala yönelmiş olmalıdır. Savunma yönünden: (i) savunma zorunlu olmalı, başka şekilde saldırının defi mümkün olmamalı, (ii) savunma orantılı olmalı, kullanılan vasıta ve şiddet saldırının ağırlığını aşmamalı, (iii) savunma saldırgana yönelmiş olmalıdır. Oğuzman/Öz, savunmanın orantılılık sınırının her somut olayda hâkim takdirine bağlı olduğunu vurgular.
Meşru savunmada sınırın aşılması (excessus), savunmanın orantısız hâle gelmesi durumunda hukuka uygunluğu ortadan kaldırır ve fail TBK m.49 vd. uyarınca haksız fiil sorumluluğu altına girer; ancak Sınırın mazur görülebilir bir heyecan veya korku nedeniyle aşılması hâlinde TBK m.52 uyarınca tazminattan indirim yapılabilir. Bu yaklaşım TCK m.27/2 ile de uyumludur. Saldırı sona erdikten sonra gerçekleştirilen karşı eylemler meşru savunma değil intikam niteliği taşır ve fail tam tazminat sorumluluğu altına girer.
İlliyet Bağı
İlliyet bağı, haksız fiil sorumluluğunda failin davranışı ile mağdurun uğradığı zarar arasındaki nedensellik (sebep-sonuç) ilişkisidir. TBK m.49 sorumluluğun zorunlu unsurlarından biridir; davranış olmaksızın zararın da gerçekleşmeyeceği "conditio sine qua non" testiyle belirlenir, ardından uygun illiyet bağı süzgecinden geçirilir. Mücbir sebep, mağdurun ağır kusuru veya üçüncü kişinin fiili illiyeti kesebilir.
Manevi Tazminat
Manevi tazminat, kişilik haklarına yönelik haksız fiil veya sözleşmeye aykırılık nedeniyle uğranılan acı, üzüntü, elem ve ızdırabın karşılığı olarak ödenen parasal tazminattır. TBK m.56 uyarınca hâkim, olayın özelliklerini, tarafların kusur derecesini ve mali durumlarını gözeterek uygun bir miktar belirler; amaç zenginleştirme değil, ihlalin yarattığı manevi çöküntüyü adalet duygusu çerçevesinde kısmen gidermektir.
Haksız Fiil
Haksız fiil, TBK m.49 uyarınca kusurlu ve hukuka aykırı bir davranışla başkasına zarar veren kimsenin bu zararı tazmin etmekle yükümlü olduğu sözleşme dışı sorumluluk kaynağıdır. Dört zorunlu unsuru vardır: hukuka aykırılık, kusur (kasıt veya ihmal), zarar ve illiyet bağı. Sözleşme ilişkisinden bağımsız olarak doğan genel bir borç kaynağı niteliğindedir; zamanaşımı TBK m.72 uyarınca öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır.
Hukuka Aykırılık
Hukuka aykırılık, TBK m.49 anlamında haksız fiilin objektif unsurudur ve davranışın hukuk düzeninin koruduğu bir normu ya da menfaati ihlal etmesi anlamına gelir. Yazılı kanun hükmüne aykırılık (norm teorisi) veya koruma normunun ihlali biçiminde tezahür eder. Mağdurun rızası, meşru savunma, zorunluluk hali gibi hukuka uygunluk sebepleri bu unsuru ortadan kaldırır.
Tazminattan İndirim
Tazminattan indirim, TBK m.52 uyarınca hâkimin, hesaplanan tazminat miktarından zarar görenin kusuru, rızası, zararı doğuran ya da artıran sebep ve fail için zorunluluk hâli gibi nedenlerle belirli bir oranda azaltma yapmasıdır. Ayrıca tazminat ödendiğinde borçlunun yoksulluğa düşmesi ihtimali ve fiilin ağır olmayan kusurla işlenmesi de hâkime indirim takdiri verir.
Kusur (Haksız Fiilde)
Kusur, TBK m.49 anlamında haksız fiilin sübjektif unsuru olup failin davranışının kınanabilirliğini ifade eder. Kasıt (zararı bilerek ve isteyerek doğurma) ve ihmal (gerekli özeni göstermeme) olmak üzere iki temel biçimde tezahür eder; ihmal de kendi içinde ağır ve hafif olarak ayrışır. Kusursuz sorumluluk halleri hariç, tazminat yükümlülüğü için kusur şarttır ve ispat yükü kural olarak mağdurdadır.
Mağdurun Rızası
Mağdurun rızası, zarar gören kişinin zarar verici fiile önceden ve geçerli biçimde onay vermesi hâlinde, bu fiilin hukuka uygun sayılmasını ifade eden bir hukuka uygunluk sebebidir. TBK m.63/1 kapsamında değerlendirilen rıza, kişilik haklarının vazgeçilmez ve devredilmez çekirdeği (TMK m.23) ile sınırlıdır; bu çekirdeğe ve ahlaka aykırı fiillere verilen rıza geçersizdir.
Zorunluluk Hâli
Zorunluluk hâli, kişinin kendisini veya başkasını yakın ve ciddi bir tehlikeden korumak amacıyla, tehlike ile ilgisi olmayan üçüncü bir kişinin mal varlığına zarar vermesi durumunu ifade eder. TBK m.63/2 uyarınca zorunluluk hâli bir hukuka uygunluk sebebidir; ancak hâkim, zarar görenin durumu ile hakkaniyet ilkelerini gözeterek faili uygun bir tazminat ödemekle yükümlü tutabilir.
Hakkın Kullanılması
Hakkın kullanılması, bir kimsenin kanun, yargı kararı veya idari işlem ile kendisine tanınmış bir hak ya da yetkiyi kullanması sırasında bir başkasına zarar vermesi hâlinde, bu zararın hukuka uygun sayıldığı sebeptir. TBK m.63/1 uyarınca yasal bir hak ya da yetkinin kullanılması fiili hukuka aykırı sayılmaz; ancak hakkın dürüstlük kuralına aykırı kötüye kullanılması (TMK m.2) hukuka aykırılığı yeniden doğurur.