Anayasa değişikliklerinin halkın onayına sunulmasıdır (AY m.175). TBMM üye tamsayısının beşte üçü ile üçte ikisi arasında kabul edilen değişiklikler zorunlu olarak halkoylamasına sunulur.
Halkoylaması, halkın belirli bir anayasal veya yasal düzenleme hakkında doğrudan oy kullanarak karar vermesi mekanizmasıdır. Türk anayasa hukukunda referandum olarak da adlandırılan bu mekanizma, temsilciler aracılığıyla kullanılan egemenliğin istisnai olarak doğrudan halk tarafından kullanılmasını sağlar.
AY m.175 halkoylamasını anayasa değişikliği sürecinin bir parçası olarak düzenlemiştir. Türk anayasa hukukunda halkoylaması, ağırlıklı olarak anayasa değişikliklerinin onaylanması bağlamında uygulanmaktadır. Olağan kanunların halkoylamasına sunulmasına ilişkin bir düzenleme mevcut değildir; bu nedenle Türkiye'deki halkoylaması mekanizması sınırlı kapsamlıdır.
Halkoylaması, doğrudan demokrasi araçlarından biridir. Temsili demokrasilerde halkın yönetime katılımı esas olarak seçimler yoluyla gerçekleşirken, halkoylaması bu katılımı belirli konularda doğrudan karar almaya taşır.
Anayasa değişikliği teklifi, TBMM üye tamsayısının en az 1/3'ü (200 milletvekili) tarafından yazılı olarak verilir. Teklif, Genel Kurulda iki defa görüşülür ve gizli oyla karara bağlanır (AY m.175). Anayasa değişikliğinin kabul edilebilmesi için en az üye tamsayısının 3/5 çoğunluğu (360 milletvekili) gereklidir.
TBMM'nin anayasa değişikliğini üye tamsayısının 3/5 çoğunluğuyla (360-399 arası oy) kabul etmesi ve Cumhurbaşkanının bu değişikliği onaylamaması halinde zorunlu halkoylaması gündeme gelir. Cumhurbaşkanı, değişikliği TBMM'ye geri gönderir. TBMM değişikliği yine 3/5 çoğunlukla aynen kabul ederse, Cumhurbaşkanı bu kanunu halkoylamasına sunmak zorundadır.
Zorunlu halkoylamasında değişikliğin kabul edilmesi için geçerli oyların salt çoğunluğunun "evet" olması yeterlidir. Katılım oranına ilişkin bir asgari eşik bulunmamaktadır.
TBMM'nin anayasa değişikliğini üye tamsayısının 3/5 çoğunluğuyla kabul etmesi halinde Cumhurbaşkanı, bu kanunu halkoylamasına sunabilir (ihtiyari referandum). Bu durumda halkoylamasına sunma kararı Cumhurbaşkanının takdirine bırakılmıştır. Cumhurbaşkanı onaylarsa değişiklik Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girer; halkoylamasına sunarsa halkın kararı beklenir.
Anayasa değişikliği TBMM üye tamsayısının 2/3 çoğunluğuyla (400 milletvekili) kabul edilirse ve Cumhurbaşkanı bu değişikliği onaylarsa, halkoylamasına gerek kalmaksızın değişiklik yürürlüğe girer. Ancak Cumhurbaşkanı 2/3 çoğunlukla kabul edilen değişikliği de halkoylamasına sunabilir.
Halkoylaması, değişikliğin Resmi Gazete'de yayımlanmasından itibaren altmış gün içinde yapılır. Halkoylamasında geçerli oyların yarısından fazlasının kabul yönünde kullanılması halinde değişiklik kabul edilmiş olur. Seçmen kütüğüne kayıtlı tüm vatandaşlar oy kullanma hakkına sahiptir.
Halkoylaması sürecinde propaganda faaliyetleri serbest olup Yüksek Seçim Kurulu (YSK) halkoylamasının düzenlenmesi ve denetlenmesinden sorumludur. YSK, oy verme işlemlerinin güvenliğini sağlar, sonuçları ilan eder ve itirazları karara bağlar.
Türkiye'de çeşitli anayasa değişiklikleri halkoylamasına sunulmuştur. 1982 Anayasası'nın kabulü halkoylamasıyla gerçekleşmiştir (%91,37 kabul). 1987'de siyasi yasakların kaldırılmasına ilişkin halkoylaması yapılmıştır (%50,16 kabul). 2007'de Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesini de içeren anayasa değişikliği halkoylamasında onaylanmıştır (%68,95 kabul). 2010'da yargı reformu ve bireysel başvuru hakkını içeren anayasa değişikliği halkoylamasıyla kabul edilmiştir (%57,88 kabul). 2017'de Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçişi öngören kapsamlı anayasa değişikliği halkoylamasında onaylanmıştır (%51,41 kabul).
Bu uygulamalar, halkoylamasının Türk anayasal sisteminde aktif biçimde kullanılan bir mekanizma olduğunu göstermektedir.