Din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması, devletin tüm dinler karşısında tarafsız kalması ve din özgürlüğünün güvence altına alınması ilkesidir (AY m.2). Değiştirilemez hükümler arasındadır.
Diyanet İşleri Başkanlığı
Laiklik ilkesi doğrultusunda, bütün siyasi görüş ve düşünüşlerin dışında kalarak genel idare içinde yer alan, İslam dininin inançları ve ibadet esasları konusunda hizmet sunan kuruluştur (AY m.136).
Laik Cumhuriyetin Gerekleri
Temel hak ve özgürlüklerin sınırlanmasında dikkate alınan, laik devlet düzeninin korunmasına yönelik anayasal ilkedir (AY m.13). Din ve vicdan özgürlüğünün sınırları belirlenirken uygulanır.
Din ve Vicdan Hürriyeti
Herkesin din ve vicdan özgürlüğüne sahip olduğu, ibadet ve dini ayinlerin serbestçe yapılabileceği haktır (AY m.24). Kimse ibadete veya dini tören ve ayinlere katılmaya zorlanamaz.
Laik devlet, din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması, devletin bütün dinler ve inançlar karşısında tarafsız kalması ve resmi bir devlet dininin bulunmaması esasına dayanan devlet modelidir. Türk anayasa hukukunda laiklik, Cumhuriyetin kurucu ilkelerinden biri olarak kabul edilmekte ve AY m.2'de devletin temel nitelikleri arasında sayılmaktadır.
Türkiye'de laiklik anlayışı, Fransız laik geleneğinden (laïcité) etkilenmekle birlikte kendine özgü nitelikler taşımaktadır. Diyanet İşleri Başkanlığı'nın anayasal bir kurum olarak varlığı (AY m.136), Türk laiklik anlayışının özgün bir boyutunu oluşturur. Devlet, dini kontrol altında tutarak kamusal alanda düzenleyici bir rol üstlenmektedir. Bu durum, Anglo-Sakson geleneğindeki devlet-din ayrılığından farklı bir model ortaya koymaktadır.
Laiklik ilkesi, Cumhuriyetin ilanından sonra aşamalı olarak anayasal düzene yerleşmiştir. 1924 Anayasası'nın ilk halinde "Devletin dini, din-i İslam'dır" hükmü yer alırken, 1928 değişikliği ile bu ibare kaldırılmış ve 1937 değişikliği ile laiklik ilkesi anayasal metin haline getirilmiştir.
AY m.2, Türkiye Cumhuriyeti'nin laik bir devlet olduğunu açıkça hükme bağlar. AY m.4 ise bu niteliğin değiştirilemeyeceğini ve değiştirilmesinin teklif dahi edilemeyeceğini öngörerek laikliğe mutlak koruma sağlar.
AY m.24, din ve vicdan özgürlüğünü düzenlerken laikliğin somut yansımalarını ortaya koyar. Maddenin son fıkrası, devletin sosyal, ekonomik, siyasi veya hukuki temel düzeninin din kurallarına dayandırılmasını yasaklar.
AY m.68/4, siyasi partilerin tüzük ve programlarının laiklik ilkesine aykırı olamayacağını; AY m.69, laikliğe aykırı faaliyetlerin odağı haline gelen partilerin kapatılabileceğini düzenler. AY m.136 ise Diyanet İşleri Başkanlığı'nı "laiklik ilkesi doğrultusunda" genel idare içinde kurmaktadır.
AY m.14, temel hak ve özgürlüklerin devletin laik niteliğini yok etmeye yönelik olarak kullanılamayacağını belirtir.
Türk anayasa hukukunda laik devletin temel unsurları şu şekilde sıralanabilir:
Anayasa Mahkemesi, laiklik ilkesini Cumhuriyetin "olmazsa olmaz" niteliği olarak değerlendirmektedir. Mahkeme, pek çok siyasi parti kapatma davasında laikliği temel denetim ölçütü olarak kullanmıştır. Refah Partisi (1998), Fazilet Partisi (2001) ve çeşitli diğer parti kapatma kararlarında laikliğe aykırılık belirleyici gerekçe olmuştur.
Anayasa Mahkemesi, laikliği üç boyutlu olarak tanımlamaktadır: (1) Devletin din karşısında tarafsızlığı, (2) Dinin devlet işlerine karışmaması, (3) Bireylerin din ve vicdan özgürlüğünün korunması. Mahkeme, bu üç boyutun bir bütün olarak değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de Refah Partisi/Türkiye kararında (2003) Türkiye'deki laiklik ilkesinin demokratik değerlerle uyumlu olduğunu ve parti kapatmanın Sözleşme'ye aykırı olmadığını kabul etmiştir.
| Özellik | Laik Devlet (Türkiye) | Seküler Devlet (ABD) | Teokratik Devlet |
|---|---|---|---|
| Din-devlet ilişkisi | Devlet dini kontrol eder | Tam ayrılık | Din devleti yönetir |
| Resmi din | Yok | Yok | Var |
| Dini kurum | Diyanet (devlet bünyesinde) | Devletten bağımsız | Devletle iç içe |
| Kamusal alan | Devlet düzenler | Devlet karışmaz | Din belirler |
| Din eğitimi | Devlet gözetiminde | Özel sektör | Dini otorite |