Hukuki Niteliği
Milletlerarası andlaşmaların iç hukuktaki yeri, normlar hiyerarşisinin uluslararası hukuk ile iç hukuk arasındaki ilişkisini düzenleyen temel anayasal kuraldır. Türk anayasal düzeni monist-düalist ayrımında yumuşak monist bir yaklaşım benimser: Usulüne göre yürürlüğe konulmuş andlaşmalar iç hukukta doğrudan uygulanabilir ve yargı yetkisi kullanan mahkemelerce iç kanunla birlikte dikkate alınır. halen geçerli Anayasa m.90 bu ilişkiyi 2004 değişikliğiyle temel haklar alanında andlaşma lehine güçlendirmiştir.
Dayanak (Anayasa m. 90)
Anayasa m. 90/1: "Türkiye Cumhuriyeti adına yabancı devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla yapılacak andlaşmaların onaylanması, Türkiye Büyük Millet Meclisinin onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır."
Anayasa m. 90/5: "Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır."
Son cümle 2004 değişikliğiyle eklenmiş; temel haklar alanında andlaşmalara kanun üstü bir öncelik tanımıştır.
Andlaşmaların Yürürlüğe Giriş Süreci
Müzakere ve İmza
Cumhurbaşkanı veya yetkilendirdiği kişi andlaşmayı müzakere eder ve imzalar.
TBMM Uygun Bulma
Uluslararası andlaşmaların onaylanması TBMM'nin uygun bulma kanunuyla onaylanmasına bağlıdır (Anayasa m. 90/1).
Uygun bulma kanunu çıktıktan sonra Cumhurbaşkanı onaylar; onay kararnamesi Resmî Gazetede yayımlanır.
İstisnalar (Anayasa m. 90/3)
Milletlerarası bir andlaşmaya dayanılarak yapılan uygulama andlaşmaları, kanunun verdiği yetkiye dayanılarak yapılan ekonomik, ticarî veya teknik nitelikteki andlaşmalar; uygun bulma kanununa gerek duymadan yürürlüğe konulabilir.
Andlaşmaların Hiyerarşik Statüsü
Genel Kural: Kanunla Eşdeğer
Anayasa m. 90/5 ilk cümle: Andlaşma kanun hükmündedir.
- Kanunla çelişki genel kurala göre "lex specialis/lex posterior" kurallarıyla çözülür.
- Andlaşmalar hakkında AYM'ye iptal davası açılamaz (Anayasa m. 90/5/2).
İstisna: Temel Haklar Alanında Kanun Üstü
Anayasa m. 90/5/son: Temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalarla kanun aynı konuda farklı hüküm içeriyorsa andlaşma esas alınır.
- Bu istisna andlaşmaya üstünlük tanır.
- AİHS, Medenî ve Siyasî Haklar Sözleşmesi, İşkenceye Karşı Sözleşme gibi AYM ve diğer mahkemelerin doğrudan uyguladığı temel dayanaklardır.
- Hâkim çelişkiyi görüp andlaşmayı uygulamakla yükümlüdür (yargı yetkisi).
Anayasa Karşısında
Anayasa andlaşmanın üstündedir. Bir andlaşma Anayasaya aykırı ise:
- AYM'ye doğrudan iptal davası açılamaz (m.90/5/2 koruması).
- Ancak iç hukuk uygulamasında Anayasa öncelikli kalır; yorumla çatışma giderilmeye çalışılır.
- Doktrinde, m.90/5/son'un AYM'ce temel haklar alanında Anayasa'ya yaklaşan bir öncelik yarattığı tartışılır.
Normlar Hiyerarşisindeki Yer
| Norm | Hiyerarşik Konum |
|---|
| Anayasa | En üst |
| Temel haklara ilişkin andlaşmalar | Kanun üstü (Anayasa m. 90/5/son) |
| Kanun / CBK / genel andlaşmalar | Aynı seviyede |
| Yönetmelik / tüzük | Alt |
| Genelge | En alt |
Milletlerarası andlaşmalarla güvence kavramı, temel hakların uluslararası hukuk düzleminde korunması işlevine odaklanır; "iç hukuktaki yer" ise anayasal normlar hiyerarşisindeki konumu ele alır. İki kavram birbirini tamamlar: Uluslararası belgelerle güvence, iç hukukta öncelikli uygulanma ile etkin sonuç doğurur.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Anayasa m. 90/5/1: Usulüne göre yürürlüğe konulmuş andlaşma kanun hükmündedir.
- Anayasa m. 90/5/2: Andlaşmalar hakkında AYM'ye iptal davası açılamaz.
- Anayasa m. 90/5/son (2004): Temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşma, aynı konudaki kanunla çelişiyorsa andlaşma esas alınır.
- AİHS statüsü: Anayasa m. 90/5/son sayesinde temel haklar alanında kanun üstü konumdadır.
- AYM bireysel başvuru: AİHS kapsamındaki temel haklar bireysel başvuruya konu olur.
- Uluslararası andlaşmaların onaylanması: TBMM uygun bulma kanunu + Cumhurbaşkanı onayı + Resmî Gazete yayımı.
- Uygulama andlaşması istisnası: Anayasa m. 90/3 uygulama ve ekonomik/ticarî/teknik andlaşmaları uygun bulma kanunu şartından muaf tutar.
- Kanunla çatışma: Genel andlaşmada lex specialis/posterior kuralları; temel haklar alanında andlaşma doğrudan üstündür.