Son güncelleme:
Kabul: Kabul, kendisine icap yöneltilen tarafın icaba uygun olarak yaptığı, sözleşmenin kurulmasını sağlayan tek taraflı, varması gerekli, bağlayıcı irade beyanıdır. TBK m.10-11 kapsamında kabul beyanının icapçıya ulaşmasıyla sözleşme meydana gelir. Kabul; icaba uygun, zamanında ve usulüne uygun şekilde yapılmalıdır; icabı değiştiren veya genişleten beyan kabul değil sayılır.
Kabul; bir sözleşme icabı karşısında muhatabın, icapta belirtilen şartlarla sözleşmenin kurulmasını istediğini açıklayan tek taraflı, varması gerekli ve bağlayıcı irade beyanıdır. İcap ile kabulün karşılıklı ve birbirine uygun şekilde birleşmesi sözleşmeyi doğurur (TBK m.1). Bu yönüyle kabul, karşılıklı irade beyanlarının uyuşması ilkesinin tamamlayıcı parçasıdır.
TBK m.1 — Sözleşmenin Kurulması "Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur. İrade açıklaması, açık veya örtülü olabilir."
Kabul; içerik bakımından icaba esaslı noktalarda tam olarak uygun olmalı, icapçıya yöneltilmeli ve süresinde verilmelidir. Aksi takdirde ya hiç kabul niteliği taşımaz ya da yeni bir icap (karşı icap) olarak değerlendirilir. Kabul beyanı, açık irade beyanı (söz, yazı, işaret) veya örtülü/zımni irade beyanı (davranıştan anlaşılan) biçiminde verilebilir.
Kabul, icapta belirtilen sözleşme türü, taraflar, konu ve karşılık (esaslı noktalar) bakımından icaba tam uymalıdır. Esaslı noktalarda farklılık varsa kabul değil karşı icap söz konusu olur. Yan noktalarda farklılık halinde sözleşme kurulur, anlaşmazlık varsa hâkim tamamlama yapar (TBK m.2).
Kabul, icabın bağlayıcılık süresi içinde verilmelidir. Süresiz icapta hazır olanlar arasında kabul derhal (TBK m.4); hazır olmayanlar arasında zamanında ve usulüne uygun olarak gönderilmiş bir cevabın ulaşmasının beklenebileceği makul süre içinde (TBK m.5) verilmelidir. Süreli icapta ise icapçının belirlediği süre esastır (TBK m.3).
Kabul iradesinin dış dünyaya yansıması ve icapçıya iletilmek üzere yola çıkarılması gerekir. Sırf iç irade ya da üçüncü kişiye söylenen söz kabul oluşturmaz. Kabulün geçerli olması için ayrıca muhatap olarak icapçı veya temsilcisi seçilmelidir.
Hazır olmayanlar arasında kabul, icapçının hâkimiyet alanına girdiği anda hüküm doğurur (varma teorisi). Mektubun posta kutusuna ulaşması, e-postanın sunucuya düşmesi yeterlidir; icapçının fiilen okuması aranmaz. Bu kural güven teorisi ile birlikte hukuki güvenliği sağlar.
| Tür | TBK Maddesi | Şart | Tipik Örnek |
|---|---|---|---|
| Açık kabul | m.1/2 | Söz, yazı, işaretle açık irade | "Kabul ediyorum" demek, sözleşmeyi imzalamak |
| Örtülü (zımni) kabul | m.1/2, m.6 | Davranıştan iradenin anlaşılması | Gönderilen malı tüketmek, edimi ifaya başlamak |
| Karine ile kabul (susma) | m.6 | İşin niteliği veya örf-âdet | Tüccarlar arası daimi ilişkide siparişe makul süre içinde itiraz edilmemesi |
Açık kabul; kabul iradesinin doğrudan ve şüpheye yer bırakmayacak şekilde dış dünyaya yansıtılmasıdır. "Kabul ediyorum", "olur", el sıkışma, sözleşmeyi imzalama tipik örneklerdir. Yazılı sözleşmelerde imza atılması açık kabuldür.
Davranışın objektif olarak kabul iradesini gösterdiği hallerde örtülü kabul söz konusu olur. Sipariş edilen malı tüketmek, ifaya başlamak, hizmeti kullanmak örtülü kabul oluşturur.
TBK m.6 — Örtülü Kabul "Öneren, kanun veya işin özelliği ya da durumun gereği açık bir kabulü beklemek zorunda değilse, öneri uygun bir sürede reddedilmediği takdirde, sözleşme kurulmuş sayılır."
Kural olarak susma ne kabul ne de reddir. Ancak TBK m.6 uyarınca işin özelliği veya durumun gereği açık kabulü beklemek gerekmiyorsa, makul süre içinde reddedilmeyen icap kabul sayılır. Tüccarlar arasındaki daimi iş ilişkisi, çerçeve sözleşme akabinde gelen siparişler, taraflar arasında önceden kararlaştırılmış prosedür bu istisnaların tipik görünümleridir. Susmanın kabul sayılması için icapçının dürüstlük kuralı çerçevesinde bu yönde meşru beklentisinin bulunması da aranır.
Karşı icap; muhatabın icaba esaslı noktalarda farklı bir cevap vermesi durumunda ortaya çıkar. Karşı icap iki sonuç doğurur: (1) ilk icap reddedilmiş sayılır ve düşer; (2) muhatabın yeni cevabı bağımsız bir icap olarak değerlendirilir, ilk icapçının kabulüne ihtiyaç duyar.
Esaslı/yan unsur ayrımı kritiktir: Satışta fiyat ve mal esaslı; ödeme tarihinin değiştirilmesi yan unsurda farklılık olabilir. Esaslı noktada değişiklik karşı icap; yan noktada anlaşmazlık varsa sözleşme kurulur ve hâkim tamamlar (TBK m.2). Doktrindeki hâkim görüş, esaslılık değerlendirmesinde icapçının iradesini esas alır.
TBK m.11/2 — "Zamanında gönderilen kabul açıklaması, öneride bulunana geç ulaşır ve öneren onunla bağlı olmak istemezse, durumu hemen kabul edene bildirmek zorundadır."
Kabul süresinde yola çıkarılmış ancak posta veya iletişim sebebiyle süresinde ulaşmamışsa, icapçı sözleşme ile bağlı olmak istemiyorsa derhal muhataba bildirmek zorundadır; aksi halde sözleşme kurulmuş sayılır. Bu kural dürüstlük kuralının somutlaştırıldığı önemli bir hükümdür.
Kabul süresi geçtikten sonra muhatap tarafından verilen cevap kabul niteliği taşımaz; yeni bir icap olarak değerlendirilir ve önceki icapçının kabulüne ihtiyaç duyar. İlk icapçı bu durumda susabilir ya da yeni icabı kabul edebilir.
Kabul beyanı, geri alma açıklaması icapçıya kabulden önce veya en geç kabulle aynı anda ulaşırsa geri alınabilir. Sonra ulaşırsa geri alma hükümsüzdür ve sözleşme kurulmuştur. Bu kural icabın bağlayıcılığı ile paralel bir koruma sağlar.
Hazır olmayanlar arasında sözleşme, kabulün icapçıya vardığı anda kurulur (varma teorisi). Bu an sözleşmenin meydana gelmesi anıdır.
TBK m.11/1 — "Hazır olmayanlar arasında kurulan sözleşmeler, kabulün gönderildiği andan başlayarak hüküm doğurur."
Sözleşmenin hüküm anı ise kabulün yola çıkarıldığı andır. Bu ikili rejim faiz başlangıcı, hasarın geçişi, edimlerin muacceliyeti gibi pratik sonuçlar doğurur. Hazır olanlar arasında hüküm doğurma ve kurulma anı çakışır.
Satış sözleşmesinde hasar prensip olarak hüküm anında alıcıya geçer (TBK m.208); faiz işlemeye sözleşmenin hüküm doğurduğu andan başlar. Bu nedenle uzaktan yapılan sözleşmelerde kurulma ve hüküm anı ayrımı uyuşmazlıkların çözümünde belirleyicidir.
Soru: Tekstil tüccarı A ile kumaş üreticisi B arasında 5 yıldır süregelen daimi tedarik ilişkisi vardır; her ay A, B'ye sipariş gönderir, B itirazsız üretip teslim eder. Bu ay A, alışılmıştan üç kat fazla miktarda sipariş verir; B hiç cevap vermez ve süresinde göndermez. Sözleşme kuruldu mu?
Cevap: TBK m.6 uyarınca işin özelliği ve taraflar arasındaki daimi iş ilişkisi açık kabul beklemeyi gerektirmiyorsa, makul süre içinde reddedilmeyen icap kabul sayılır. B'nin susması TBK m.6 + tüccarlar arası örf-âdet çerçevesinde kabul karinesi doğurur; sözleşme kurulmuştur. Ancak miktarın olağanüstü artışı dürüstlük kuralı çerçevesinde değerlendirilebilir; B kapasite yetersizliğinden mütevellit derhal red bildirimi yapsaydı sorumluluğu doğmazdı.
Soru: A, B'ye e-posta ile "2018 model aracı 350.000 TL'ye satıyorum, 7 gün içinde cevap" diye yazar. B, üçüncü gün "300.000 TL olursa kabul ederim" cevabını gönderir. A bu cevaba hiç yanıt vermez. Sözleşme kuruldu mu?
Cevap: B'nin cevabı esaslı noktada (fiyatta) değişiklik içerdiğinden kabul değil karşı icaptır. Karşı icap iki sonuç doğurur: (1) A'nın 350.000 TL'lik icabı reddedilmiş sayılır ve düşer; (2) B'nin 300.000 TL'lik cevabı yeni bir icaptır. A'nın susması bu yeni icabı kabul anlamına gelmez (kural olarak susma kabul değildir, taraflar arasında önceden kurulmuş daimi ilişki yoktur). Sözleşme kurulmamıştır.
Soru: A, B'ye 1 Mart günü mektupla "1000 ton buğdayı ton başı 8.000 TL'ye satıyorum, 15 Mart'a kadar cevap bekliyorum" yazar. B, 12 Mart günü kabul mektubunu yola çıkarır; ancak posta gecikmesi nedeniyle mektup A'ya 18 Mart günü ulaşır. A, 19 Mart günü "süre geçti, sözleşme kurulmadı" şeklinde itiraz eder. Sözleşme kuruldu mu?
Cevap: Kabul süresinde yola çıkarılmış (12 Mart, süresi içinde) ancak posta gecikmesi sebebiyle geç ulaşmıştır (18 Mart, süresinden sonra). TBK m.11/2 uyarınca icapçı A, sözleşmeyle bağlı olmak istemiyorsa derhal muhataba bildirmek zorundadır. A'nın 19 Mart'ta yaptığı itiraz somut olayın özelliklerine göre derhal sayılırsa sözleşme kurulmamış olur; geç sayılırsa sözleşme kurulmuş kabul edilir. "Derhal" kavramı dürüstlük kuralı çerçevesinde her olayda ayrı değerlendirilir; doktrinde 1-2 iş günü tipik sınır kabul edilir.