Devletin tüm eylem ve işlemlerinin hukuka uygun olması, yargısal denetime tabi tutulması ve bireylerin hukuki güvenliğinin sağlanması ilkesidir (AY m.2). Anayasa Mahkemesi kararlarında temel referans noktasıdır.
Yargı Bağımsızlığı
Mahkemelerin ve hakimlerin karar verme sürecinde yasama ve yürütme organları dahil hiçbir makamdan emir ve talimat almaması ilkesidir (AY m.138). Hukuk devletinin vazgeçilmez unsurudur.
Sosyal Devlet
Devletin vatandaşlarına insan onuruna yaraşır asgari yaşam düzeyi sağlamakla yükümlü olduğu ilkedir (AY m.2). Sosyal hakların güvencesi olarak eğitim, sağlık ve çalışma haklarını kapsar.
Yargısal Denetim
Devletin yasama ve yürütme işlemlerinin yargı organları tarafından hukuka uygunluk bakımından denetlenmesidir. Anayasa yargısı ve idari yargı bu denetimin iki temel ayağını oluşturur.
Hukuk devleti, devletin tüm eylem ve işlemlerinin hukuka bağlı olduğu, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin güvence altına alındığı, yargı denetiminin etkin biçimde işlediği devlet düzenini ifade eder. 1982 Anayasası'nda hukuk devleti, AY m.2'de Cumhuriyetin temel nitelikleri arasında sayılmış ve AY m.4 ile değiştirilemez hükümler kapsamına alınmıştır. AYM kararlarında hukuk devleti, anayasanın en sık başvurulan ilkelerinden biridir.
AY m.2'de Türkiye Cumhuriyeti "demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devleti" olarak tanımlanmıştır. Hukuk devleti ilkesi ayrıca şu maddelerde somutlaşır:
Hukuk devletinin birincil amacı, bireylerin temel haklarını devlet iktidarına karşı korumaktır. 1982 Anayasası, geniş bir hak kataloğu (AY m.12-74) ve bu hakların sınırlanma rejimini (AY m.13) düzenlemiştir.
İdare, kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir (AY m.123). İdarenin eylem ve işlemleri kanuna dayanmak zorundadır. Kanun olmadan idari işlem tesis edilemez.
Hakimler görevlerinde bağımsızdır; hiçbir organ, makam veya kişi yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz (AY m.138).
Hukuk kuralları açık, anlaşılır ve öngörülebilir olmalıdır. Kanunların geriye yürümezliği, kazanılmış haklara saygı ve meşru beklentilerin korunması bu ilkenin alt unsurlarıdır.
Temel hak sınırlamaları, elverişlilik, gereklilik ve orantılılık alt ilkelerinden oluşan ölçülülük testine tabi tutulur. Sınırlamanın amacına ulaşmak için yeterli ve gerekli olması, hakkın özüne dokunmaması gerekir.
Devletin yetki ve görevleri kanunla belirlenir; keyfi uygulamalara yer bırakılmaz.
AYM, hukuk devleti ilkesini kararlarında şu alt ilkelerle somutlaştırmıştır: