Anayasanın ilk üç maddesindeki Cumhuriyetin niteliği, devletin bütünlüğü ve başkent Ankara hükümleri ile bu maddelerin değiştirilmesinin teklif dahi edilemeyeceğini belirten AY m.4 hükmüdür.
Cumhuriyet
Egemenliğin millete ait olduğu, devlet başkanının seçimle belirlendiği yönetim biçimidir (AY m.1). Cumhuriyetin nitelikleri AY m.2'de, değiştirilemezliği AY m.4'te düzenlenmiştir.
Devletin Bölünmez Bütünlüğü
Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütün olduğunu ifade eden anayasal ilkedir (AY m.3). Değiştirilemez hükümler arasında yer alır ve üniter devlet yapısının temelini oluşturur.
Değiştirilemez hükümler, anayasanın belirli maddelerinin anayasa değişikliği yoluyla bile kaldırılmasını veya değiştirilmesini yasaklayan düzenlemelerdir. Karşılaştırmalı anayasa hukukunda "sonsuzluk klozu" (eternity clause / Ewigkeitsklausel) olarak da adlandırılan bu hükümler, anayasanın temel değerlerini ve kurucu kararlarını tali kurucu iktidarın müdahalesinden korur. 1982 Anayasası'nda değiştirilemez hükümler AY m.4'te düzenlenmiştir.
AY m.4 şu şekildedir: "Anayasanın 1 inci maddesindeki Devletin şeklinin Cumhuriyet olduğu hakkındaki hüküm ile, 2 nci maddesindeki Cumhuriyetin nitelikleri ve 3 üncü maddesindeki hükümler değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez."
AY m.1 — Devletin Şekli: "Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir." Devletin şeklinin monarşi veya başka bir yönetim biçimine dönüştürülmesi yasaklanmıştır.
AY m.2 — Cumhuriyetin Nitelikleri: Türkiye Cumhuriyeti'nin toplumun huzuru, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti olduğu belirtilir.
AY m.3 — Devletin Bütünlüğü, Dili, Bayrağı, Milli Marşı ve Başkenti: Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü, dilinin Türkçe, bayrağının beyaz ay yıldızlı al bayrak, milli marşının İstiklal Marşı ve başkentinin Ankara olduğu hükme bağlanmıştır.
Değiştirilemez hükümler yalnızca ilk üç maddenin lafzını değil, bu maddelerin özünü ve içeriğini de korur. Örneğin, AY m.2'deki "laik" ibaresinin kaldırılması doğrudan yasak olduğu gibi, laiklik ilkesini fiilen ortadan kaldıran bir değişiklik de bu yasağın kapsamındadır.
AY m.4, yalnızca değişikliğin kabul edilmesini değil, teklif edilmesini bile yasaklar. Bu, TBMM Başkanlığı'nın böyle bir teklifi işleme koymaması gerektiği anlamına gelir. Teklif yasağı, diğer anayasalarda nadir görülen ve Türk anayasa hukukuna özgü bir güvencedir.
Doktrinde en çok tartışılan konulardan biri, AY m.4'ün kendisinin değiştirilip değiştirilemeyeceğidir. Çifte revizyon (double revision) yöntemi şöyle işler: önce m.4 kaldırılır, ardından ilk üç madde değiştirilir.
Hâkim görüş: Çifte revizyon mümkün değildir. AY m.4'ün amacı ilk üç maddeyi korumaktır; m.4'ün kaldırılması bu korumanın dolaylı olarak ortadan kaldırılması anlamına gelir ve bu da m.4'ün varlık nedeniyle çelişir. Hile yoluyla anayasa değişikliği (fraude à la constitution) kabul edilemez.
Karşı görüş: Tali kurucu iktidar, anayasada açıkça korunmayan her maddeyi değiştirebilir. AY m.4 kendisini koruyan bir hüküm içermediğinden, değiştirilebilir.
| Ülke | Değiştirilemez Hükümler |
|---|---|
| Almanya | Grundgesetz m.79/3: İnsan onuru, federal yapı, demokratik ve sosyal devlet |
| Fransa | Cumhuriyetçi yönetim biçimi |
| İtalya | Cumhuriyet biçimi |
| Türkiye | İlk 3 madde (AY m.4) |