Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi klasik başkanlık sisteminden nasıl ayrılır?

Klasik başkanlık sistemlerinde (ABD modeli) yasama ve yürütme arasında katı bir ayrılık bulunur; başkan kural olarak parti-üstü bir konumdadır. Türk modelinde ise Cumhurbaşkanının seçimleri yenileme yetkisi ve geniş kapsamlı CBK çıkarma yetkisi gibi parlamenter sistem kalıntıları mevcuttur. Ayrıca Cumhurbaşkanı parti genel başkanlığını sürdürebilir; bu klasik başkanlık sistemlerindeki tarafsızlık teamülünden farklıdır.

2017 Anayasa değişikliğiyle kaldırılan kurumlar nelerdir?

Başbakanlık, Bakanlar Kurulu, Kanun Hükmünde Kararname (KHK), Askeri Yargıtay ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM) kaldırılmıştır. Barış zamanında askeri mahkeme kurulması da yasaklanmıştır. Ayrıca denetim araçlarından gensoru, güvenoyu ve sözlü soru kaldırılmıştır.

CBHS'de TBMM'nin denetim yetkileri nelerdir?

TBMM; meclis araştırması, genel görüşme, meclis soruşturması ve yazılı soru yollarıyla denetim yetkisini kullanır. Gensoru kaldırılmış olmakla birlikte, Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkında Anayasa m. 105 usulüyle meclis soruşturması açılabilir ve Yüce Divan'a sevk kararı verilebilir.

Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile kanun nasıl ilişki kurar?

CBK Anayasa m. 104 uyarınca yalnızca yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkarılabilir. Kanunla açıkça düzenlenmiş konularda CBK çıkarılamaz; CBK-kanun çatışması halinde kanun hükümleri uygulanır. Temel hak ve özgürlükler, kişi hakları ve ödevleri ile siyasi haklar CBK ile düzenlenemez. CBK'lar Anayasa Mahkemesi denetimine tabidir.

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi: Özellikler

Sayfa yükleniyor

Hukuki Niteliği

"Cumhurbaşkanı Devletin başıdır. Yürütme yetkisi Cumhurbaşkanına aittir." — Anayasa m.104/1 (Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminin temeli)

Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi (CBHS), 2017 Anayasa değişikliği ile Türkiye'de benimsenen, klasik başkanlık sisteminin Türk anayasa geleneğine uyarlanmış biçimidir. Yürütme yetkisi doğrudan halk tarafından seçilen Cumhurbaşkanı'nda toplanır (Anayasa m. 8). Parlamenter sistemden köklü ayrılıkla, ikili yürütme yapısı (Cumhurbaşkanı + Bakanlar Kurulu) yerine tek başlı yürütme getirilmiştir.

Dayanak ve Geçiş

Kabul: 21 Ocak 2017 — 6771 sayılı Kanun.
Halkoylaması: 16 Nisan 2017, %51,41 kabul.
Fiilî uygulama: 24 Haziran 2018 seçimlerinin ardından, 9 Temmuz 2018'de Cumhurbaşkanının yemin etmesiyle.
Temel anayasal maddeler: Anayasa m. 8 (yürütme), Anayasa m. 101-106 (Cumhurbaşkanı), Anayasa m. 104 (CBK), Anayasa m. 116 (seçimlerin yenilenmesi).

Temel Özellikler

1. Yürütmenin Tekleşmesi

Başbakanlık kaldırıldı.
Bakanlar Kurulu kaldırıldı; yerine Cumhurbaşkanı yardımcısı ve bakanlar.
Cumhurbaşkanı hem devletin başı hem yürütmenin başı.
Cumhurbaşkanı bir siyasi partinin genel başkanı olabilir (parti-üstü konum sona erdi).
Cumhurbaşkanının görev süresi 5 yıl, en çok iki dönem.

2. Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK) (Anayasa m. 104)

Yeni normatif araç:

Yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkar.
Temel hak ve özgürlükler, kişi hakları ve ödevleri, siyasi haklar CBK ile düzenlenemez.
Kanunla düzenlenmiş konularda CBK çıkarılamaz; kanun-CBK çatışmasında kanun üstün.
AYM denetimine tabidir.

3. Sert Kuvvetler Ayrılığı

Kuvvetler ayrılığı modeli parlamenter sistemdeki "yumuşak" tarzdan sert tarza geçmiştir:

Cumhurbaşkanı TBMM üyesi olamaz (bağdaşmazlık).
Güvenoyu ve gensoru kaldırıldı.
Yasama ve yürütme birbirini fesih yerine seçimlerin yenilenmesi kararı verebilir (Anayasa m. 116): TBMM 3/5 çoğunlukla veya Cumhurbaşkanı karar verebilir; her iki durumda da TBMM + Cumhurbaşkanı seçimleri birlikte yapılır.

4. Denetim Mekanizmalarının Dönüşümü

TBMM'nin denetim araçları:

Yazılı soru
Meclis araştırması
Genel görüşme
Meclis soruşturması (yalnızca CB, CB yardımcısı, bakanlar için, Anayasa m. 105)

Kaldırılanlar: gensoru, güvenoyu, sözlü soru, Kanun Hükmünde Kararname (tarihi).

5. Cumhurbaşkanının Cezai Sorumluluğu (Anayasa m. 105)

Soruşturma önergesi: TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğu.
Soruşturma açma: 3/5 çoğunluk.
Yüce Divan'a sevk: 2/3 çoğunluk.
Yüce Divan sıfatıyla Anayasa Mahkemesi.

6. Yargı Sisteminde Değişiklikler

Hakimler ve Savcılar Kurulu (HSK): 22 → 13 üye.
Anayasa Mahkemesi: 17 → 15 üye.
Askeri yargı: barış zamanında kaldırıldı.

Klasik Başkanlık Sisteminden Farklılıklar

Özellik	Klasik Başkanlık (ABD)	CBHS (Türkiye)
Parti üyeliği	Başkan parti tarafsızdır (teamül)	Cumhurbaşkanı parti genel başkanı olabilir
Kararname	Executive order sınırlı	CBK geniş alan
Fesih	Yok	Seçimleri yenileme (karşılıklı)
Veto	Normal usul	Cumhurbaşkanı bir kez görüşülmek üzere geri gönderebilir
Yargı	Bölünmüş	Merkeziyetçi (Kelsen modeli)

Kaldırılan Kurum ve Araçlar

Başbakanlık
Bakanlar Kurulu
Kanun Hükmünde Kararname (KHK)
Askeri Yargı (barış dönemi askeri mahkemeler, Askeri Yargıtay, AYİM)
Gensoru, güvenoyu, sözlü soru

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar

Kabul: 6771 sayılı Kanun, 21 Ocak 2017; halkoylaması 16 Nisan 2017 (%51,41).
Fiili başlangıç: 24 Haziran 2018 / 9 Temmuz 2018 yemin.
Yürütme: Cumhurbaşkanı — tek başlı.
CBK: yürütme yetkisine ilişkin; temel haklar düzenlenemez; kanun üstün.
Kaldırılanlar: Başbakanlık, Bakanlar Kurulu, KHK, gensoru, güvenoyu, sözlü soru, barış dönemi askeri yargı.
Seçimlerin yenilenmesi: TBMM 3/5 veya Cumhurbaşkanı; karşılıklı + birlikte seçim (Anayasa m. 116).
Cezai sorumluluk (Anayasa m. 105): salt çoğunluk → 3/5 → 2/3 Yüce Divan'a sevk.
HSK: 22 → 13; AYM: 17 → 15; milletvekili: 550 → 600; seçilme yaşı 25 → 18.

Başkanlık Sistemi (Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi) Nedir?

Tanım

Detaylı Açıklama

Kaynaklar

İlgili İçerikler

Başkanlık Sistemi (Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi) Nedir?

Tanım

Detaylı Açıklama

Hukuki Niteliği

Temel Özellikler

1. Yürütmenin Tekleşmesi

2. Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK) (Anayasa m. 104)

3. Sert Kuvvetler Ayrılığı

4. Denetim Mekanizmalarının Dönüşümü

5. Cumhurbaşkanının Cezai Sorumluluğu (Anayasa m. 105)

6. Yargı Sisteminde Değişiklikler

Klasik Başkanlık Sisteminden Farklılıklar

Kaldırılan Kurum ve Araçlar

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar

Kaynaklar

İlgili İçerikler

Hukuki Niteliği

Temel Özellikler

1. Yürütmenin Tekleşmesi

2. Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK) (Anayasa m. 104)

3. Sert Kuvvetler Ayrılığı

4. Denetim Mekanizmalarının Dönüşümü

5. Cumhurbaşkanının Cezai Sorumluluğu (Anayasa m. 105)

6. Yargı Sisteminde Değişiklikler

Klasik Başkanlık Sisteminden Farklılıklar

Kaldırılan Kurum ve Araçlar

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar

Tanım

Detaylı Açıklama

Kaynaklar

İlgili Terimler

İlgili İçerikler

Tanım

Detaylı Açıklama

Hukuki Niteliği

Temel Özellikler

1. Yürütmenin Tekleşmesi

2. Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK) (Anayasa m. 104)

3. Sert Kuvvetler Ayrılığı

4. Denetim Mekanizmalarının Dönüşümü

5. Cumhurbaşkanının Cezai Sorumluluğu (Anayasa m. 105)

6. Yargı Sisteminde Değişiklikler

Klasik Başkanlık Sisteminden Farklılıklar

Kaldırılan Kurum ve Araçlar

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar

Kaynaklar

İlgili Terimler

İlgili İçerikler

Hukuki Niteliği

Temel Özellikler

1. Yürütmenin Tekleşmesi

2. Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK) (Anayasa m. 104)

3. Sert Kuvvetler Ayrılığı

4. Denetim Mekanizmalarının Dönüşümü

5. Cumhurbaşkanının Cezai Sorumluluğu (Anayasa m. 105)

6. Yargı Sisteminde Değişiklikler

Klasik Başkanlık Sisteminden Farklılıklar

Kaldırılan Kurum ve Araçlar

Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar