Son güncelleme:
Parlamenter Sistem: Parlamenter sistem, yürütme yetkisinin yasamaya karşı sorumlu bir hükümet aracılığıyla kullanıldığı hükümet sistemidir. Yasama ve yürütme organları birbirinden mutlak değil, yumuşak kuvvetler ayrılığı ilkesiyle ayrılır. Hükümet parlamentonun güvenine dayanır ve güvensizlik oyuyla düşürülebilir; buna karşılık hükümet parlamentoyu feshetme yetkisine sahip olabilir. Türkiye'de 1961-2017 arasında uygulanmıştır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
1982 Anayasası
1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından Milli Güvenlik Konseyi gözetiminde Danışma Meclisi tarafından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 halkoylamasında %91,37 oy ile kabul edilen, Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasasıdır. Otorite-özgürlük dengesinde başlangıçta otoriteyi öne çıkaran yapısı; 1995, 2001, 2004, 2007, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle önemli ölçüde dönüşmüştür. 2017 değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş sağlanmıştır.
1961 Anayasası
1961 Anayasası, 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından Milli Birlik Komitesi ile Temsilciler Meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis tarafından hazırlanan ve 9 Temmuz 1961 halkoylamasında %61,7 oy ile kabul edilen anayasadır. İnsan haklarına dayanan devlet, sosyal hukuk devleti, çift meclisli yasama, Anayasa Mahkemesi ve yargı bağımsızlığı güvenceleriyle Türk anayasal tarihinde özgürlükçü bir dönüm noktası sayılır. 12 Eylül 1980 müdahalesiyle yürürlükten kalkmıştır.
Kuvvetler Ayrılığı
Kuvvetler ayrılığı, devlet iktidarının yasama, yürütme ve yargı olmak üzere üç ayrı organ arasında bölüştürülmesi ve bu organların birbirinden bağımsız işlemesi ilkesidir. Amacı, iktidarın tek elde toplanmasını önleyerek keyfî yönetimi engellemek ve bireysel özgürlüğü korumaktır. Montesquieu tarafından 'Kanunların Ruhu' (1748) eserinde kuramlaştırılan ilke modern demokratik devletlerin örgütlenme modelini biçimlendirir; AY m. 7, 8 ve 9 yasama, yürütme ve yargıyı ayrı organlar olarak düzenler.
Yarı Başkanlık Sistemi
Yarı başkanlık sistemi, başkanlık ve parlamenter sistem unsurlarını birleştiren hükümet sistemidir. Doğrudan halk tarafından seçilen ve güçlü yetkilere sahip bir cumhurbaşkanı ile parlamentoya karşı sorumlu bir başbakan ve hükümet aynı anda bulunur. Yürütme ikilidir; cumhurbaşkanı ile başbakan arasında yetki paylaşımı vardır. Tipik örneği Fransa (1958 V. Cumhuriyet Anayasası) sistemidir.
2017 Anayasa Değişikliği
2017 Anayasa Değişikliği, 6771 sayılı Kanun'la TBMM'de kabul edilen ve 16 Nisan 2017 halkoylamasında %51,41 oyla onaylanan, parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçişi sağlayan kapsamlı 1982 Anayasası değişikliğidir. Başbakanlık kaldırılmış, Cumhurbaşkanı doğrudan seçilen ve yürütmeyi tek başına kullanan organa dönüşmüş, Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi yeni normatif araç olarak düzenlenmiştir. Uygulama 24 Haziran 2018 seçimleriyle fiilen başlamıştır.
Başbakan
Başbakan, 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde Türkiye Cumhuriyeti yürütme organının başı; Cumhurbaşkanınca TBMM üyeleri arasından atanan, Bakanlar Kuruluna başkanlık eden ve hükümet politikasının genel yürütümünden TBMM'ye karşı siyasi sorumluluk taşıyan görevlidir. 21 Ocak 2017 tarihli 6771 sayılı Anayasa değişikliği ve 24 Haziran 2018 seçimleriyle Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçilmesi sonucu bu makam kaldırılmıştır.
Güvenoyu
Güvenoyu, parlamenter sistemde hükümetin yasama organının güvenine dayanarak görev yapması ilkesi gereği, Bakanlar Kurulunun kurulmasının ardından veya görev sırasında TBMM'den aldığı destek oyu; 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde Türk parlamenter sisteminin temel denetim ve meşruluk mekanizmasıydı. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde güvenoyu kurumu bulunmamakta; yürütme doğrudan halkın oyundan meşruluk almaktadır.
Başkanlık Sistemi (Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi)
Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi, 2017 Anayasa değişikliğiyle Türkiye'de benimsenen, yürütme yetkisinin doğrudan halk tarafından seçilen Cumhurbaşkanında toplandığı hükümet sistemidir. Parlamenter sistemden farklı olarak Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırılmış; yasama ile yürütme arasında sert kuvvetler ayrılığı öngörülmüştür. Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi yeni normatif araç olarak düzenlenmiş; gensoru ve güvenoyu denetim araçları sona erdirilmiştir.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Siyasi Sorumluluk
Siyasi sorumluluk, parlamenter sistemde hükümetin ve bakanların TBMM'ye karşı hükümet politikasından ötürü hesap verme yükümlülüğü; yasama organının yürütmenin görevini sürdürüp sürdüremeyeceğine karar verme yetkisinin hukuki karşılığıdır. Türkiye'de 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde klasik parlamenter tiptedir; 2018 sonrası Cumhurbaşkanlığı Sisteminde ise yürütmenin siyasi sorumluluğu yapı itibarıyla daralmıştır.
Gensoru
Gensoru, parlamenter hükümet sisteminde yasama organının Bakanlar Kurulunu veya bir bakanı güvensizlik oylamasıyla görevden düşürebildiği en ağır meclis denetim aracıdır; Türk anayasal tarihinde 1961 m.89 ve 1982 m.99'da düzenlenmiş olup 2017 Anayasa Değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı sistemine geçiş sonrasında kaldırılmıştır. Günümüzde gensoru yolu yok; yürütmenin cezai sorumluluğu Meclis Soruşturması ve Yüce Divan ile işletilir.
Anayasa Değişikliği
Anayasa değişikliği, yürürlükteki anayasanın belirli maddelerinin değiştirilmesi, yeni hüküm eklenmesi veya mevcut hükümlerin kaldırılması sürecidir. 1982 Anayasası'nda Anayasa m. 175'te düzenlenmiştir: TBMM üye tamsayısının 1/3'ü tarafından teklif, iki görüşme (48 saat ara), gizli oyla 3/5 ile 2/3 arası veya 2/3 üzeri çoğunlukla kabul edilir. Cumhurbaşkanı onaylayabilir, halkoyuna sunabilir veya geri gönderebilir. AYM yalnızca şekil yönünden denetler.
Cumhurbaşkanı
Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde hem devletin başı hem yürütmenin başı olan, doğrudan halk tarafından seçilen anayasal organdır. 2017 Anayasa değişikliğiyle Başbakanlık kaldırılarak yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına verilmiştir (Anayasa m. 8). Anayasa m. 101-106 arasında düzenlenir; 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları seçilebilir. Görev süresi 5 yıl, en çok iki dönem.
Yürütme iki başlıdır: sembolik/tarafsız devlet başkanı (Cumhurbaşkanı veya Kral) ve siyasi sorumluluğu taşıyan başbakan başkanlığındaki hükümet. Tarafsız başkanın siyasi etkisi sınırlı, hükümetin ise asıldır.
Hükümet, parlamentonun güvenine dayanır. Güvensizlik oyu verilirse hükümet düşer. Bu bağ parlamenter sistemin en belirleyici özelliğidir.
Hükümet (özellikle başbakan) aracılığıyla tarafsız devlet başkanı parlamentoyu feshedebilir. Fesih halinde erken seçim yapılır.
Parlamenter sistemde yasama ve yürütme birbirinden mutlak ayrılmaz. Hükümet üyeleri genellikle parlamento üyesidir; iki organ arasında yoğun iş birliği vardır.
| Özellik | Parlamenter | Başkanlık | Yarı Başkanlık |
|---|---|---|---|
| Yürütme | İkili | Tekli | İkili |
| Yürütmenin kaynağı | Parlamento | Doğrudan seçim | Karışık |
| Sorumluluk | Parlamentoya karşı | Doğrudan halka | Karışık |
| Fesih | Mümkün | Yok | Sınırlı |
| Örnek | Almanya, İngiltere | ABD | Fransa |
Türkiye 1961-2017 arasında parlamenter sistemi uygulamıştır. 2017 anayasa değişikliğiyle başkanlık (Cumhurbaşkanlığı hükümet) sistemine geçilmiştir. Parlamenter dönemde hükümet gensoru ile güvensizlik oyuna tabi idi; günümüzde bu mekanizma kalkmıştır.
Avantajları: yasama-yürütme uyumu, hızlı karar alma, esneklik, sorumlu hükümet ilkesi.
Dezavantajları: koalisyon hükümetlerinde istikrarsızlık, güvensizlik oyuyla sık hükümet değişikliği, liderlik zaafı.