Hukuki Niteliği
Normlar hiyerarşisi, bir hukuk sistemindeki bütün normların geçerliliğini nihai olarak üstteki temel norma bağlayan piramidal yapıdır. Kavram, Hans Kelsen in Saf Hukuk Teorisi ile Adolf Merkl nin hukukun kademeli yapısı (Stufenbaulehre) görüşüne dayanır. Türk hukukunda anayasanın üstünlüğü ve anayasanın bağlayıcılığı ilkeleri hiyerarşinin anayasal temelidir. Hukuk devleti ilkesinin de asli unsurlarından biridir.
Dayanak
- Anayasa m. 11: Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır; kanunlar anayasaya aykırı olamaz.
- Anayasa m. 138: Hâkimler, Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatine göre karar verir.
- Anayasa m. 90/son: Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir; temel hak ve özgürlüklere ilişkin olanlarda kanunla çatışma halinde andlaşma esas alınır.
- Denetim organı: Anayasa Mahkemesi kanunların ve CBK lerin anayasaya uygunluğunu denetler; Danıştay Dava Daireleri ise idari işlemlerin kanuna ve üst normlara uygunluğunu denetler.
Türk Hukukunda Kademeli Yapı
1. Anayasa (En Üst Norm)
halen geçerli Anayasa hiyerarşinin tepesindedir; diğer tüm normlar anayasa ile çatıştığında geçersizdir. Değiştirilemez hükümler (Anayasa m. 1-3) ise anayasa içinde dahi daha üstün bir konumda sayılır.
2. Temel Hak Andlaşmaları
Anayasa m. 90/son uyarınca temel hak ve özgürlüklere ilişkin usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanunla çatıştığında andlaşma esas alınır. AİHS bu kategoridedir. Doktrinde bu normların kanunların üstünde olup olmadığı tartışmalıdır; hâkim görüş özel üstünlük tanındığı yönündedir.
2017 değişikliği sonrasında kanun ile CBK aynı düzeydedir; ancak Anayasa m. 104/17 uyarınca kanunla düzenlenen konuda CBK çıkarılamaz ve çatışma hâlinde kanun esas alınır. Bu asimetri CBK yi kanunun altına çekmekten çok, kanun konusu alanlardan dışlar.
Anayasa m. 115 çerçevesinde 2018 değişikliğiyle tüzük çıkarma yetkisi kaldırıldı. Yürürlükte kalan tüzükler kanuna dayanır ve kanun altında yer alır; Danıştay ın ön incelemesinden geçmiştir.
Anayasa m. 124 uyarınca yönetmelikler kanun ve CBK lere aykırı olamaz. İdare tarafından çıkarılır; Danıştay Dava Daireleri denetimine tabidir.
Genelge, tebliğ ve diğer genel düzenleyici işlemler; yönetmeliğin altındadır.
Piramidin İşleyişi
Alt Norm Üste Uygun Olmalıdır
Her norm, kendinden üst norma uygun olmak zorundadır. Aykırılık geçersizlik doğurur.
Piramidi koruyan mekanizmadır. Kanun anayasaya aykırı ise iptal davası veya somut norm denetimi yoluyla AYM iptal eder. Yönetmelik kanuna aykırı ise idari yargı iptal eder.
Lex Superior İlkesi
Çatışmada üst norm alt normu geçersiz kılar.
Anayasa m. 11 anayasa kurallarının doğrudan bağlayıcı olduğunu öngörür; kanun ve diğer normlar aracılık etmeksizin anayasaya başvurulabilir.
Kelsen ve Temel Norm (Grundnorm)
Kelsen a göre piramidin en tepesindeki anayasanın geçerliliği, onu önceleyen kurucu iktidar kararından ve nihai olarak varsayımsal bir temel normdan (Grundnorm) doğar. Temel norm hipotetik bir kabuldür; hukuk düzeninin tümünün geçerliliğini açıklayan kuramsal bir önermedir. Asli kurucu iktidar bu temel kabul ile birleşir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Anayasa m. 11: Anayasa bağlayıcıdır ve üstündür; bu kural anayasanın doğrudan uygulanabilirliğinin temelidir.
- Anayasa m. 90/son: Temel hak andlaşmaları kanunla çatışmada esas alınır; hiyerarşide kanunla eşit veya özel olarak üstün konumdadır.
- CBK kanun ilişkisi: 2017 sonrası CBK ve kanun aynı düzey; fakat Anayasa m. 104/17 asimetrik üstünlük verir (kanun konusu alanda CBK yasak, çatışmada kanun esas).
- Tüzük: 2018 değişikliğiyle çıkarma yetkisi kalktı; mevcutlar yürürlükte ama yenileri çıkarılamaz.
- Kademe: Anayasa → AB/AİHS (temel hak andlaşması) → Kanun/CBK → Tüzük (mevcut) → Yönetmelik → diğer düzenleyici işlemler.
- Denetim: Anayasa-kanun aşaması AYM (iptal, somut norm, bireysel başvuru); kanun-yönetmelik aşaması idari yargı (Danıştay Dava Daireleri); kanun-andlaşma çatışması hâkim tarafından doğrudan çözülür.
- Değiştirilemez hükümler: Anayasa m. 1-3 ve m.4 normlar hiyerarşisi içinde üst norm pozisyonundadır; değiştirilmeleri teklif dahi edilemez.