Hukuk kurallarının üstünlük sıralamasıdır: Anayasa, milletlerarası andlaşmalar, kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler ve diğer düzenleyici işlemler. Alt norm üst norma aykırı olamaz.
Anayasanın Üstünlüğü
Anayasanın normlar hiyerarşisinde en üst sırada yer aldığı ve hiçbir kanun veya düzenleyici işlemin anayasaya aykırı olamayacağı ilkesidir (AY m.11). Anayasa yargısının temelini oluşturur.
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkardığı düzenleyici işlemdir (AY m.104). Kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda ve temel haklar alanında kararname çıkarılamaz.
Normlar hiyerarşisi, bir hukuk düzeninde yer alan normların birbirleriyle olan üstünlük-altlık ilişkisini belirleyen kademeli yapıdır. Hans Kelsen tarafından geliştirilen bu teori (Stufenbau der Rechtsordnung), her normun geçerliliğini kendisinden üst kademedeki normdan aldığını ve en üstte yer alan temel normun (Grundnorm) tüm hukuk düzeninin meşruiyet kaynağını oluşturduğunu savunur.
Türk hukuk düzeninde normlar hiyerarşisi, anayasanın üstünlüğü ilkesine dayanır. AY m.11 uyarınca anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını bağlayan temel hukuk kurallarıdır. Kanunlar anayasaya aykırı olamaz. Bu hiyerarşik yapı, hukuk düzeninin tutarlılığını ve birliğini sağlamanın temel mekanizmasıdır.
2017 Anayasa değişikliği ile Cumhurbaşkanlığı kararnameleri normlar hiyerarşisine yeni bir unsur olarak eklenmiş ve bu kararnamelerin kanun ile yönetmelik arasındaki konumu doktrinde tartışma konusu olmuştur.
AY m.11, anayasanın üstünlüğü ilkesini düzenler: "Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır. Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz."
AY m.90/son fıkra, usulüne göre yürürlüğe konulan milletlerarası andlaşmaların kanun hükmünde olduğunu belirtir. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi halinde andlaşma hükümleri esas alınır (2004 değişikliği).
AY m.104/17, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin normlar hiyerarşisindeki yerini belirleyen temel hükümdür. AY m.124 ise yönetmeliklerin kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere çıkarılacağını düzenler.
Türk hukuk düzeninde normlar hiyerarşisi yukarıdan aşağıya şu şekilde sıralanır:
Anayasa Mahkemesi, normlar hiyerarşisini hukuk devletinin temel gereği olarak kabul etmekte ve kararlarında bu hiyerarşiye sıkça atıf yapmaktadır. Mahkeme, bir kanunun anayasaya, bir yönetmeliğin kanuna veya anayasaya aykırılığını bu hiyerarşi çerçevesinde denetlemektedir.
Özellikle 2017 sonrası dönemde Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin normlar hiyerarşisindeki yeri konusunda önemli kararlar verilmiştir. Anayasa Mahkemesi, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin kanunla düzenlenmesi gereken konulara giremeyeceğini, mevcut bir kanun hükmüyle çelişemeyeceğini ve temel hakları sınırlayamayacağını belirleyerek bu kararnamelerin hiyerarşik konumunu netleştirmiştir.
Mahkeme, AY m.90/son fıkra kapsamında milletlerarası andlaşmaların kanunlara üstünlüğünü de kararlarında teyit etmiştir.
| Norm Türü | Yapan Organ | Denetim Organı | Anayasal Dayanak |
|---|---|---|---|
| Anayasa | Kurucu iktidar | — (en üst norm) | — |
| Milletlerarası andlaşma | TBMM onayı | Anayasa Mahkemesi (sınırlı) | AY m.90 |
| Kanun | TBMM | Anayasa Mahkemesi | AY m.7, m.11 |
| CBK | Cumhurbaşkanı | Anayasa Mahkemesi | AY m.104/17 |
| Yönetmelik | Cumhurbaşkanı/Bakanlıklar | Danıştay | AY m.124 |
| Tebliğ/Genelge | İdari makamlar | İdari yargı | Genel idare hukuku |