Tarihsel Arka Plan
Bakanlar Kurulu, 1924 Anayasasından itibaren Türk anayasa düzeninde kolektif yürütme organı olarak yer almıştır. 1924 Anayasasında İcra Vekilleri Heyeti, 1961 ve 1982 Anayasalarında ise Bakanlar Kurulu olarak adlandırılan bu organ, yaklaşık 94 yıl boyunca parlamenter sistemin merkezinde olmuştur.
2017 yılında kabul edilen 6771 sayılı Kanun ile 1982 Anayasasında yapılan kapsamlı değişiklik, 16 Nisan 2017 halkoylamasıyla onaylanmış; 24 Haziran 2018 seçimleri sonrası yürürlüğe girmesiyle birlikte Bakanlar Kurulu makamı Anayasadan çıkarılmıştır. Yürütme yetkisi ve sorumluluğu bu değişiklikle tek kişide — Cumhurbaşkanında — toplanmış; Türkiye Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçmiştir.
Hukuki Niteliği ve Dayanağı (1982-2017)
1982 Anayasası'nın mülga Anayasa m. 109-116 arasında düzenlenen Bakanlar Kurulu, aşağıdaki niteliklere sahipti:
- Kolektif yürütme organı: Başbakan ve bakanlardan oluşur, birlikte hareket ederdi.
- Oluşumu: Başbakan, bakanları seçer, Cumhurbaşkanı atardı. Cumhurbaşkanınca atandıktan sonra TBMM'de hükümet programı okunur ve güvenoyu istenirdi.
- Siyasi sorumluluk: TBMM'ye karşı hem bireysel (her bakan kendi bakanlığı için) hem de kolektif (genel hükümet politikası için) sorumlu idi. Bu sorumluluk gensoru veya meclis soruşturması yoluyla işletilirdi.
- Karar alma: Bakanlar Kurulu kararları, Kanun Hükmünde Kararname (KHK) çıkarma yetkisini içeriyor ve Resmi Gazete'de yayımlanıyordu.
- Başkanlık: Olağan toplantılara Başbakan başkanlık ederdi; Cumhurbaşkanı istisnai olarak toplantıya başkanlık edebilirdi (Anayasa m. 112).
Güncel Durum
Bakanlar Kurulu makamı 2018 sonrası Türk Anayasasında bulunmamaktadır. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde yürütme tek kişide toplanmış; bakanlar doğrudan Cumhurbaşkanınca atanır, Cumhurbaşkanına bağlı olarak görev yapar ve TBMM'ye karşı siyasi sorumluluk taşımaz. Bakanlar "Cumhurbaşkanına yardımcı görevliler" konumundadır.
Kolektif karar organı olarak Bakanlar Kurulunun yerini, Cumhurbaşkanının kendi yetkisi kapsamındaki Cumhurbaşkanlığı Kararnameleri (CBK) almıştır. KHK sistemi kaldırılmış; bunun yerine CBK kurumu getirilmiştir. CBK'ler kanunla eşit değil, kanunun altında konumda olup temel hak ve özgürlüklere ilişkin düzenlemeler yapamaz.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Bakanlar Kurulu 2018 itibarıyla kaldırılmış, yerine tek kişilik yürütme modelinde Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanı Yardımcıları gelmiştir.
- 1982 Anayasasında Bakanlar Kurulu Başbakan tarafından kurulur, bakanları Başbakan seçer, Cumhurbaşkanı atardı (mülga Anayasa m. 109).
- Kolektif sorumluluk, parlamenter sistemin ayırt edici özelliğiydi — tüm bakanlar hükümet politikasından birlikte sorumlu tutulurdu.
- Kanun Hükmünde Kararname (KHK) çıkarma yetkisi 2018 öncesi Bakanlar Kuruluna aitti; bu yetki CBK ile Cumhurbaşkanına geçmiştir.
- Bakanlar Kurulu toplantılarına olağan olarak Başbakan, istisnai olarak Cumhurbaşkanı başkanlık ederdi.
- Hakimlik sınavlarında "1982 Anayasasında Bakanlar Kurulunun oluşumu nasıldı?" tipi sorular tarihsel bir kapsamla çıkmaya devam etmektedir.
- Bakanlar Kuruluna karşı gensoru, tek tek bakanlara karşı ise hem gensoru hem meclis soruşturması mekanizmaları işletilebilirdi.