Hukuki Niteliği
Yürütmenin düzenleyici işlemleri, yürütme organının genel, soyut ve kişilik dışı kurallar koyarak hukuk düzenini şekillendirdiği işlemler bütünüdür. 1982 Anayasası bu işlemleri iki temel türde düzenler: Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (Anayasa m. 104/17) ve yönetmelik (Anayasa m. 124). Yürütme yetkisinin düzenleme fonksiyonu, kuvvetler ayrılığı ilkesi ve yasama yetkisinin devredilmezliği kuralı çerçevesinde sınırlıdır; hukuk devleti ve hukuki güvenlik ilkesi düzenleyici işlemlerin geçerliliğinin dış referansıdır.
Dayanak (Anayasa m. 104/17 ve m.124)
- Anayasa m. 104/17: Cumhurbaşkanı yürütme yetkisine ilişkin konularda Cumhurbaşkanlığı kararnamesi çıkarabilir. Anayasa'nın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerindeki temel haklar, kişi hakları ve ödevler ile dördüncü bölümündeki siyasi haklar ve ödevler kararnameyle düzenlenemez; münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda veya kanunda açıkça düzenlenmiş konularda kararname çıkarılamaz / hükmü uygulanmaz.
- Anayasa m. 124: Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri görev alanlarını ilgilendiren kanun ve kararnamelerin uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla yönetmelik çıkarabilir.
- 2017 Anayasa değişikliği ile kanun hükmünde kararname ve tüzük hukuk düzeninden çıkarılmış; KHK yerini Cumhurbaşkanlığı kararnamesine bırakmıştır.
Türleri
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
Asli düzenleme yetkisiyle çıkar; kanun gücündedir ancak kanunla eşit değildir. Sınırları:
- Temel hak alanı ve münhasıran kanunla düzenlenmesi öngörülen alanlarda çıkarılamaz.
- Kanunla açıkça düzenlenmiş alanda kararname hükmü uygulanmaz; çatışmada kanun önceliklidir.
- TBMM aynı konuda kanun çıkarırsa kararname hükümsüz hale gelir.
- Yargısal denetim: Anayasa Mahkemesi tarafından hem şekil hem esas yönünden denetlenir.
Yönetmelik
Türev düzenleyici işlemdir; üst norma dayanmak zorundadır. Kanun veya kararname olmadan çıkarılamaz; üst norma aykırı hükümler geçersizdir. Denetimi idari yargı yapar — ülke çapında uygulanan Cumhurbaşkanı ve bakanlık yönetmeliklerinde Danıştay içtihadı ilk derece.
Anayasa m. 119 çerçevesinde olağanüstü hâl döneminde çıkarılır; olağanüstü hal Cumhurbaşkanlığı kararnamesi TBMM onayı ve farklı denetim rejimine tabidir.
Genelge, Yönerge, Sirküler
Genelge ve benzeri iç düzen işlemleri, idarenin iç işleyişini düzenler; kural olarak üçüncü kişileri doğrudan bağlamaz ve normlar hiyerarşisinde bağımsız bir yer tutmaz. İçerik olarak düzenleyici işlem niteliği taşıyanlar yargı denetimine tabi olabilir.
Anayasa > Usulüne uygun milletlerarası andlaşma > Kanun > Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi > Yönetmelik
Her alt norm, üst norma aykırı olamaz. 2017 öncesi hiyerarşide yer alan tüzük bu sıralamadan çıkarılmıştır; mevcut tüzükler yürürlüktedir ancak yenisi çıkarılamaz. Resmi Gazete'de yayım, kararname ve ülke çapında uygulanacak yönetmelikler için kural olarak zorunludur.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Asli/türev ayrımı: Kararname asli, yönetmelik türevdir; asli, üst norma dayanmaksızın çıkarılır.
- Denetim ikiliği: Kararname = AYM; yönetmelik = idari yargı.
- Kararname sınırları (Anayasa m. 104/17): temel haklar alanı, münhasıran kanunla düzenleme şartı, kanunla çatışmada kanunun üstünlüğü.
- 2017'de kaldırılanlar: Tüzük ve kanun hükmünde kararname (KHK). Mevcut tüzükler yürürlükte kalır; yenisi çıkarılamaz.
- Genelge normlar hiyerarşisine dahil değildir (iç düzen işlemi); ancak içeriği düzenleyici ise yargı denetimi mümkündür.
- Olağanüstü hal CBK'nın olağan CBK'dan farkı: TBMM onayı ve denetim rejimi.
- Yürütme yetkisinin Anayasa m. 8 uyarınca anayasa ve kanuna uygun kullanılması zorunluluğu tüm düzenleyici işlemlere yansır.