Anayasa Hukuku
Gensoru Nedir?
Tanım
2017 Anayasa değişikliğiyle kaldırılan, hükümetin veya bir bakanın siyasi sorumluluğunu denetlemeye yönelik meclis denetim aracıdır. Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde uygulanmamaktadır.
Sayfa yükleniyor
2017 Anayasa değişikliğiyle kaldırılan, hükümetin veya bir bakanın siyasi sorumluluğunu denetlemeye yönelik meclis denetim aracıdır. Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde uygulanmamaktadır.
Meclis Soruşturması
Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanların görevleriyle ilgili suç işledikleri iddiasıyla TBMM tarafından soruşturma açılmasıdır (AY m.106). TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğuyla Yüce Divana sevk kararı verilebilir.
Meclis Araştırması
Belirli bir konuda bilgi edinmek amacıyla TBMM tarafından yapılan inceleme ve araştırmadır (AY m.98). Meclis araştırma komisyonu kurularak yürütülür.
Gensoru, parlamenter hükümet sistemlerinde yasama organının yürütme organını siyasi olarak denetlediği ve güvensizlik oyu vererek görevden düşürebildiği en etkili denetim aracıdır. Türk anayasa hukukunda gensoru, 2017 Anayasa değişikliğine kadar TBMM'nin Bakanlar Kurulunu veya tek bir bakanı düşürebilme yetkisini sağlayan temel mekanizma olmuştur.
Gensoru mekanizması, parlamenter sistemin özünü oluşturan "hükümetin parlamentoya karşı siyasi sorumluluğu" ilkesinin en somut yansımasıdır. Bu mekanizma sayesinde yasama organı, yürütme organını sürekli olarak denetim altında tutar ve hükümetin yasama çoğunluğunun güvenini koruma zorunluluğunu tesis eder.
Türk anayasa tarihinde gensoru, 1924 Anayasası'ndan itibaren parlamenter denetim araçları arasında yer almıştır. 1961 ve 1982 Anayasalarında da düzenlenen gensoru mekanizması, 2017 Anayasa değişikliğiyle birlikte Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçilmesiyle kaldırılmıştır.
1982 Anayasası'nın değişiklik öncesi 99. maddesi uyarınca gensoru önergesi, bir siyasi parti grubu adına veya en az yirmi milletvekili tarafından verilebilirdi. Önerge, Bakanlar Kurulunun veya bir bakanın görevden düşürülmesi amacıyla gerekçeli olarak TBMM Başkanlığına sunulurdu.
Gensoru önergesi, verilişinden sonra en geç bir gün içinde Meclisin bilgisine sunulur, önergenin gündeme alınıp alınmayacağı bilgilendirilmeden en az iki gün sonra görüşülürdü. Gündeme alma kararı Genel Kurulda verilirdi. Gündeme alınan gensoru, en az iki tam gün geçtikten sonra görüşülür ve görüşmelerin ardından güven oylaması yapılırdı.
Bakanlar Kurulunun veya bir bakanın düşürülmesi, ancak üye tamsayısının salt çoğunluğuyla (276 milletvekili) mümkündü. Bu nitelikli çoğunluk şartı, hükümet istikrarını korumaya yönelik bir güvence olarak tasarlanmıştı. Güvensizlik oyu ile düşürülen Bakanlar Kurulu veya bakan görevden çekilmek zorundaydı. Bakanlar Kurulu düşürüldüğünde yeni hükümet kurulması süreci başlardı.
2017 Anayasa değişikliğiyle Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçilmesiyle gensoru mekanizması kaldırılmıştır. Bu kararın temel gerekçeleri şunlardır:
Birincisi, Cumhurbaşkanlığı hükümet sisteminde yürütme organı doğrudan halk tarafından seçilmektedir. Bu nedenle yürütmenin meşruiyeti doğrudan halktan kaynaklanır ve parlamentonun güvenine bağlı değildir. Gensoru mekanizması parlamenter sistemin özüne ait bir araç olduğundan, başkanlık tipi sistemlerle yapısal olarak bağdaşmaz.
İkincisi, kuvvetler ayrılığının sert biçimde uygulandığı Cumhurbaşkanlığı sisteminde yasama ve yürütme organları birbirinden bağımsız meşruiyet kaynaklarına sahiptir. Birinin diğerini görevden düşürmesi bu ayrılık ilkesiyle çelişir. Bunun yerine karşılıklı seçim yenileme mekanizması (AY m.116) getirilmiştir.
Üçüncüsü, parlamenter sistemde yaşanan koalisyon krizleri ve sık hükümet değişiklikleri, yürütme istikrarsızlığına yol açmıştır. Gensorunun kaldırılmasıyla yürütmenin görev süresi güvence altına alınmış ve hükümet istikrarının sağlanması hedeflenmiştir.
Parlamenter sistemleri benimseyen ülkelerde gensoru mekanizması hâlâ etkin biçimde kullanılmaktadır. İngiltere, Almanya ve İtalya gibi ülkelerde hükümetin parlamentoya karşı siyasi sorumluluğu gensoru veya güvensizlik oyu mekanizmalarıyla sağlanır.
Almanya'da uygulanan "yapıcı güvensizlik oyu" (konstruktives Misstrauensvotum) modeli özellikle dikkat çekicidir. Bu modelde güvensizlik oyu ancak yeni bir başbakan adayının seçilmesiyle birlikte verilebilir; böylece hükümet krizi ve otorite boşluğu önlenir. Türkiye'de 1982 Anayasası döneminde de yapıcı güvensizlik oyu modeli tartışılmış ancak benimsenmemiştir.