Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanların görevleriyle ilgili suç işledikleri iddiasıyla TBMM tarafından soruşturma açılmasıdır (AY m.106). TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğuyla Yüce Divana sevk kararı verilebilir.
Meclisin Bilgi Edinme ve Denetim Yolları
TBMM'nin yürütme organını denetlemek için kullandığı anayasal araçlardır: meclis araştırması, genel görüşme, meclis soruşturması ve yazılı soru (AY m.98).
Meclis Araştırması
Belirli bir konuda bilgi edinmek amacıyla TBMM tarafından yapılan inceleme ve araştırmadır (AY m.98). Meclis araştırma komisyonu kurularak yürütülür.
Meclis soruşturması, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanların görevleriyle ilgili suç işledikleri iddiasıyla TBMM tarafından yürütülen ve Yüce Divana sevk ile sonuçlanabilen özel bir denetim mekanizmasıdır. AY m.106'da düzenlenen bu mekanizma, yürütme organı mensuplarının cezai sorumluluğunu parlamento aracılığıyla soruşturmaya yönelik en ağır denetim aracıdır.
2017 Anayasa değişikliğiyle birlikte meclis soruşturmasının kapsamı ve usulü önemli ölçüde değiştirilmiştir. Parlamenter sistemde başbakan ve bakanlar hakkında uygulanan bu mekanizma, yeni sistemde Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar için düzenlenmiştir. Cumhurbaşkanının cezai sorumluluğu ise AY m.105'te ayrı bir usule bağlanmıştır.
Meclis soruşturması, TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğunun (301 milletvekili) vereceği önerge ile istenebilir. Bu yüksek çoğunluk şartı, mekanizmanın ciddiyetini ve keyfi kullanımının önlenmesini amaçlar. Önergede, soruşturma konusu olan suç iddiası somut biçimde belirtilmelidir.
Önerge TBMM Başkanlığına verilir ve Genel Kurulun bilgisine sunulur. Önergenin kabul edilip edilmeyeceği, siyasi parti gruplarının tutumuna ve meclis aritmetiğine doğrudan bağlıdır.
Soruşturma açılıp açılmamasına TBMM Genel Kurulunda gizli oyla karar verilir. Soruşturma açılması için üye tamsayısının 3/5 çoğunluğu (360 milletvekili) gereklidir. Bu nitelikli çoğunluk şartı, meclis soruşturmasının siyasi amaçlarla suistimal edilmesini önlemeye yönelik önemli bir güvencedir.
Soruşturma açılmasına karar verilmesi halinde, siyasi partilerin güçleri oranında TBMM üyelerinden oluşan on beş kişilik bir soruşturma komisyonu kurulur. Komisyon, soruşturmayı iki ay içinde tamamlamak zorundadır. Bu süre, tek bir defa uzatılabilir ve ek süre bir ayı geçemez.
Komisyon, soruşturma konusuyla ilgili her türlü bilgi ve belgeyi isteyebilir, tanık dinleyebilir ve gerekli incelemeleri yapabilir. Soruşturma süreci gizlidir. Komisyon çalışmalarını tamamladığında, iddia konusu suçun işlenip işlenmediğine ilişkin görüşünü içeren bir rapor hazırlar ve Genel Kurula sunar.
Komisyon raporunun Genel Kurulda görüşülmesinin ardından Yüce Divana sevk oylaması yapılır. Yüce Divana sevk kararı verilebilmesi için TBMM üye tamsayısının 2/3 çoğunluğu (400 milletvekili) gereklidir. Bu, anayasal düzeyde en yüksek nitelikli çoğunluk oranlarından biridir ve mekanizmanın istisnai niteliğini yansıtır.
Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan organ Anayasa Mahkemesi'dir (AY m.148). Yüce Divanda seçilme yoluyla gelen Anayasa Mahkemesi üyeleri görev yapar. Yüce Divan kararlarına karşı yeniden inceleme başvurusu dışında başka bir yargı merciine başvurulamaz.
Yüce Divan yargılamasında hakkında soruşturma açılan kişi, Yüce Divana sevk edilmesiyle görevinden düşer. Bu düzenleme, yargılama süresince görevin devam etmesinin sakıncalarını önlemeye yöneliktir. Yargılama sonucunda beraat kararı verilirse kişinin görevi kendiliğinden geri dönmez; yeniden atanması gerekir.
AY m.105 Cumhurbaşkanının cezai sorumluluğunu ayrıca düzenler. Cumhurbaşkanı hakkında TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğunun vereceği önerge ile soruşturma açılması istenebilir. Önerge üzerinde üye tamsayısının 3/5 çoğunluğuyla soruşturma açılmasına karar verilir ve üye tamsayısının 2/3 çoğunluğuyla Yüce Divana sevk gerçekleşir. Cumhurbaşkanı Yüce Divanda seçilmeye engel bir suçtan mahkum edilirse görevi sona erer.
Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar için uygulanan meclis soruşturmasındaki çoğunluk oranları ile Cumhurbaşkanı için aranan oranlar paralellik göstermektedir. Her iki durumda da yüksek nitelikli çoğunluklar mekanizmanın siyasi suistimalini önlemeye yöneliktir.