Son güncelleme:
Yönetmelik: Yönetmelik, Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzel kişilerinin görev alanlarını ilgilendiren kanun ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak için çıkardığı türev nitelikli düzenleyici işlemdir (Anayasa m. 124). Normlar hiyerarşisinde kararnamenin altında yer alır ve üst normlara aykırı hüküm içeremez. Yayım koşulu kanunla belirlenir; işlemler Danıştay ve idare mahkemelerinin idari yargı denetimine tabidir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
1982 Anayasası
1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından Milli Güvenlik Konseyi gözetiminde Danışma Meclisi tarafından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 halkoylamasında %91,37 oy ile kabul edilen, Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasasıdır. Otorite-özgürlük dengesinde başlangıçta otoriteyi öne çıkaran yapısı; 1995, 2001, 2004, 2007, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle önemli ölçüde dönüşmüştür. 2017 değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş sağlanmıştır.
Danıştay
Danıştay, idari mahkemelerce verilen kararların son inceleme merciidir ve yasa ile gösterilen belli davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakan anayasal yüksek mahkemedir (Anayasa m. 155). İdari yargı kolunun en üst yargı organıdır. Üyelerinin dörtte biri Cumhurbaşkanınca, kalanı Hakimler ve Savcılar Kurulu tarafından seçilir. Cumhurbaşkanınca gönderilen kanun tasarıları ve tüzük tasarıları hakkında istişari görüş verir.
Genelge
Genelge, kamu idaresinin hiyerarşik yapısı içinde üst makamın kendisine bağlı birimlere kanun, tüzük ve yönetmelik hükümlerinin nasıl uygulanacağına ilişkin yorum, talimat veya uygulama birliği sağlama amaçlı olarak gönderdiği iç yazışmalı idari işlemdir; vatandaşları doğrudan bağlamayan ancak bağlı makamları hiyerarşik itaat yükümlülüğüyle yükümlendiren genel düzenleyici nitelikte iç düzen işlemidir. Yeni norm yaratamaz, yalnızca mevcut normun uygulamasını somutlaştırır.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
2017 Anayasa Değişikliği
2017 Anayasa Değişikliği, 6771 sayılı Kanun'la TBMM'de kabul edilen ve 16 Nisan 2017 halkoylamasında %51,41 oyla onaylanan, parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçişi sağlayan kapsamlı 1982 Anayasası değişikliğidir. Başbakanlık kaldırılmış, Cumhurbaşkanı doğrudan seçilen ve yürütmeyi tek başına kullanan organa dönüşmüş, Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi yeni normatif araç olarak düzenlenmiştir. Uygulama 24 Haziran 2018 seçimleriyle fiilen başlamıştır.
Bireysel Başvuru
Bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden AİHS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi hakkıdır (Anayasa m. 148/3). 2010 Anayasa değişikliği ile getirilmiş, 23 Eylül 2012'den itibaren uygulanmaya başlamıştır. AİHM öncesi tüketilmesi gereken iç hukuk yolu sayılır; AYM bu yolla norm iptal edemez.
Bakanlar Kurulu
Bakanlar Kurulu, 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde Türkiye Cumhuriyetinin kolektif yürütme organı; Başbakan ile bakanlardan oluşan, hükümet politikasını belirleyen ve yürütümünden TBMM'ye karşı kolektif siyasi sorumluluk taşıyan kuruldur. 9 Temmuz 2018 itibarıyla Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçilmesiyle birlikte bu kurul Türk hukuk sisteminden kaldırılmış; yerine tek kişilik yürütme modelinde Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanı Yardımcıları getirilmiştir.
Bakanlar
Bakanlar, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde Cumhurbaşkanı tarafından atanan ve görevden alınan, belirli kamu hizmet alanlarında yürütme yetkisini kullanan üst düzey yürütme organlarıdır. Anayasa m. 106 uyarınca bireysel olarak Cumhurbaşkanına karşı sorumludurlar; Bakanlar Kurulu ve kolektif sorumluluk 2017 değişikliği ile kaldırılmıştır. TBMM üyelerinden atanırlarsa milletvekilliği düşer. Bakanlıkların kurulması ve kaldırılması Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle yapılır.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi (CBK), 2017 Anayasa değişikliğiyle getirilen, Cumhurbaşkanının yürütme yetkisine ilişkin konularda çıkardığı normatif işlemdir (Anayasa m. 104/17). Temel hak ve özgürlükler, kişi hakları-ödevleri ve siyasi haklar CBK ile düzenlenemez. Kanunla açıkça düzenlenen konularda CBK çıkarılamaz; kanun-CBK çatışmasında kanun üstündür. Anayasa Mahkemesinin denetimine tabidir. Kanun Hükmünde Kararname (KHK) sisteminin yerini almıştır.
Tüzük
Tüzük, kanunun uygulanmasını göstermek üzere ilgili kanuna aykırı olmamak ve Danıştayın incelemesinden geçirilmek şartıyla Bakanlar Kurulu tarafından çıkarılmış düzenleyici işlem tipidir (eski Anayasa m. 115). 2017 Anayasa değişikliğiyle Anayasa m. 115 kaldırılmış; yürütmenin düzenleyici işlem alanı cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve yönetmeliğe taşınmıştır. Tüzük, güncel hukukta yeni çıkarılamayan ancak yürürlükteki tüzüklerin etkisini sürdürdüğü tarihsel norm tipidir.
Hukuk Devleti
Hukuk Devleti, devletin tüm organ ve işlemlerinin hukuka bağlı olduğu, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin keyfi müdahaleye karşı anayasal güvence altında olduğu ve idarenin eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi olduğu anayasal devlet modelidir; 1982 Anayasası m.2 Türkiye Cumhuriyetinin nitelikleri arasında sayar ve m.4 ile değiştirilemez kapsamındadır. Anayasanın üstünlüğü, temel hakların güvencesi ve yargısal denetim temel unsurlarıdır.
Anayasa Değişikliği
Anayasa değişikliği, yürürlükteki anayasanın belirli maddelerinin değiştirilmesi, yeni hüküm eklenmesi veya mevcut hükümlerin kaldırılması sürecidir. 1982 Anayasası'nda Anayasa m. 175'te düzenlenmiştir: TBMM üye tamsayısının 1/3'ü tarafından teklif, iki görüşme (48 saat ara), gizli oyla 3/5 ile 2/3 arası veya 2/3 üzeri çoğunlukla kabul edilir. Cumhurbaşkanı onaylayabilir, halkoyuna sunabilir veya geri gönderebilir. AYM yalnızca şekil yönünden denetler.
Normlar Hiyerarşisi
Normlar hiyerarşisi, bir hukuk düzenindeki normların piramit biçiminde üst-ast ilişkisi içinde sıralanması ve alt normun üst normla uyumlu olması zorunluluğudur. Hans Kelsen Saf Hukuk Teorisi üzerinde temellenen kavram, Türk hukukunda anayasa, kanun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesi, tüzük, yönetmelik sırasına dayanır. Üst norma aykırı alt norm geçersizdir ve yargısal denetimle iptal edilebilir. AY m. 11 anayasanın üstünlüğünü; m. 138 hâkimlerin hukuka uygun davranacağını emreder.
Cumhurbaşkanı
Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde hem devletin başı hem yürütmenin başı olan, doğrudan halk tarafından seçilen anayasal organdır. 2017 Anayasa değişikliğiyle Başbakanlık kaldırılarak yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına verilmiştir (Anayasa m. 8). Anayasa m. 101-106 arasında düzenlenir; 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları seçilebilir. Görev süresi 5 yıl, en çok iki dönem.
Yargısal Denetim
Yargısal denetim, kamu işlemlerinin ve özel hukuk ilişkilerinin hukuka ve anayasaya uygunluğunun bağımsız mahkemeler eliyle incelenmesi ve gerektiğinde hükümsüz kılınmasıdır. Hukuk devleti rejiminin en güçlü garantisi olarak kamu iktidarının sınırlandırılmasına hizmet eder. Türk hukukunda çoklu yargı düzenleri (anayasa, adli, idari, uyuşmazlık) ayrı işlev ve kanun yollarıyla bu denetimi yürütür; kanun yolları (istinaf, temyiz, bireysel başvuru) denetimin kademeli yapısını kurar.
"Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla, yönetmelikler çıkarabilirler." — Anayasa m.124/1
Yönetmelik, 1982 Anayasası m.124 ile düzenlenen, idarenin kanun ve Cumhurbaşkanlığı kararnamesi hükümlerinin uygulanmasını sağlamak amacıyla çıkardığı türev nitelikli düzenleyici işlemdir. Yürütmenin düzenleyici işlemleri ailesinin en yaygın örneği olup genel, soyut ve kişilik dışı kural koyma fonksiyonunu üstlenir. Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin asli düzenleme yetkisinden farklı olarak, yönetmelik üst norma dayanma zorunluluğu içinde hareket eder; bu nedenle bağımsız bir düzenleme aracı değil, tamamlayıcı bir araçtır.
Dayanak (Anayasa m. 124)
Cumhurbaşkanının kendi görev alanına giren konulardaki en üst düzenleyici idari işlemlerdir. Ülke genelinde uygulanacağı için Resmi Gazete'de yayım zorunludur.
Her bakanlık kendi görev alanı için çıkarır; birden fazla bakanlığı ilgilendiren konularda müşterek yönetmelik çıkarılabilir.
Üniversiteler, belediyeler, meslek kuruluşları gibi tüzel kişiler kendi görev alanlarında iç işleyiş ve hizmet sunumuna ilişkin yönetmelik çıkarabilir.
Normlar hiyerarşisi şöyle sıralanır:
Anayasa > Usulüne göre yürürlüğe konmuş Milletlerarası Andlaşmalar > Kanun > Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi > Yönetmelik
Yönetmelik, kendisinden üstte yer alan herhangi bir norma aykırı hüküm içeremez; aykırılık halinde yargı yerleri yönetmelik hükmünü ihmal ederek üst normu uygular, yahut iptal yoluyla hükmü ortadan kaldırır. 2017 öncesinde hiyerarşide bulunan tüzük, Bakanlar Kurulunun kaldırılmasıyla Anayasa'dan çıkarılmıştır; mevcut tüzükler geçerliliğini korur ancak yeni tüzük çıkarılamaz.