Hukuki Niteliği
Milletvekili seçilme yeterliliği (pasif seçim hakkı), kişinin milletvekili olarak Türkiye Büyük Millet Meclisine girebilmesi için taşıması gereken anayasal koşulları ifade eder. Seçme ve seçilme hakkının pasif boyutudur; aktif seçme hakkı (oy kullanma) ile birlikte siyasî katılım hakkının tamamlayıcı iki yüzüdür. Pasif seçim hakkı genel olarak bu başlık altında düzenlenir ve demokratik devletin temsil ilişkisinin ön şartını oluşturur.
Dayanak (Anayasa m. 76)
Anayasa m. 76:
"On sekiz yaşını dolduran her Türk milletvekili seçilebilir.
En az ilkokul mezunu olmayanlar, kısıtlılar, askerlikle ilişiği olanlar, kamu hizmetinden yasaklılar, taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis ile ağır hapis cezasına hüküm giymiş olanlar; zimmet, ihtilâs, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, dolanlı iflâs gibi yüz kızartıcı suçlarla, kaçakçılık, resmî ihale ve alım satımlara fesat karıştırma, Devlet sırlarını açığa vurma, terör eylemlerine katılma ve bu gibi eylemleri tahrik ve teşvik suçlarından biriyle hüküm giymiş olanlar, affa uğramış olsalar bile milletvekili seçilemezler.
Hâkimler ve savcılar, yüksek yargı organları mensupları, yükseköğretim kurumlarındaki öğretim elemanları, Yükseköğretim Kurulu üyeleri, kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri ile yaptıkları hizmet bakımından işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri ve Silahlı Kuvvetler mensupları, görevlerinden çekilmedikçe, aday olamazlar ve milletvekili seçilemezler."
Olumlu Şartlar
Vatandaşlık
Türk vatandaşı olmak zorunludur. Vatandaşlık hakkı seçilme yeterliliğinin ön koşuludur.
Yaş: 18
2017 öncesi 25 olan yaş sınırı 2017 Anayasa Değişikliği ile 18'e indirilmiştir. Bu değişiklik genç katılımı artırmak amacıyla getirilmiştir.
İlkokul Mezunu
En az ilkokul mezunu olmak zorunludur. Okuma-yazma bilmek tek başına yeterli değildir.
Olumsuz Şartlar (Seçilmeye Engeller)
Mahkeme kararıyla kısıtlanmış kişiler (vesayet altında olanlar, akıl hastalığı sebebiyle kısıtlananlar) seçilemez.
Askerlikle İlişiği Olma
Askerlik hizmetini henüz yapmamış veya ertelememiş olanlar seçilemez. Çağırıldığı hâlde askerlikten kaçanlar da bu kapsamdadır.
Kamu Hizmetinden Yasaklı Olma
Disiplin cezası sonucu kamu hizmetinden yasaklanmış olanlar milletvekili seçilemezler.
Mahkumiyet Engelleri
Taksirli suçlar hariç toplam bir yıl veya daha fazla hapis cezasına hüküm giymiş olanlar seçilemez. Ayrıca şu suçlardan mahkûmiyet — affa uğrasalar bile — seçilme engelidir:
- Zimmet, ihtilâs, irtikâp, rüşvet
- Hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik
- İnancı kötüye kullanma, dolanlı iflâs
- Kaçakçılık
- Resmî ihale ve alım satımlara fesat karıştırma
- Devlet sırlarını açığa vurma
- Terör eylemlerine katılma, tahrik, teşvik
Bu suçlar kamuoyunda "yüz kızartıcı suçlar" olarak anılır; Anayasa bu gruba affı bile aşan bir engel tanımıştır.
Kamu Görevi Engeli (İstifa Zorunluluğu)
Aşağıdaki kişiler görevlerinden çekilmedikçe aday olamaz:
- Hâkimler ve savcılar
- Yüksek yargı organları mensupları (Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay Dava Daireleri)
- Yükseköğretim kurumlarındaki öğretim elemanları ve YÖK üyeleri
- Kamu kurum ve kuruluşlarındaki memur statüsündeki görevliler
- İşçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri
- Silahlı Kuvvetler mensupları
Bu kişilerin adaylık için çekilme süreleri kanunla (298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun) belirlenir.
Süre ve Zamanlama
Seçim Döneminden Önce İstifa
Seçimlere aday olmak isteyen kamu görevlileri, seçim tarihinden altı ay önce (veya kanunun öngördüğü süre içinde) görevlerinden çekilmek zorundadır.
Seçimle Birlikte Sona Erme
Seçilmek milletvekilliğinin başlangıcı değildir; yemin etmekle başlar (Anayasa m. 81). Seçim kazanılsa bile yemin edilene kadar milletvekilliği sıfatı kazanılmaz.
AYM ve YSK Denetimi
Adayların seçilme yeterliliğini YSK denetler. Seçim öncesi aday başvurularında yeterliliğin ilk denetimini YSK yapar.
Anayasa m. 85 uyarınca seçilme yeterliliği veya milletvekilliğinin düşmesine ilişkin TBMM kararlarına karşı 7 gün içinde AYM'ye iptal başvurusu yapılabilir.
AİHM İçtihadı
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, seçilme yeterliliğini AİHS Ek Protokol No.1 m.3 çerçevesinde değerlendirir; devletler bu alanda geniş takdir yetkisine sahip olmakla birlikte sınırlamaların meşru amaca ve orantılılığa uygun olması gerekir (ölçülülük ilkesi).
Seçilme Yeterliliği × Seçme Yeterliliği
| Boyut | Seçme | Seçilme |
|---|
| Yaş | 18 | 18 |
| Eğitim | Aranmaz | En az ilkokul mezunu |
| Mahkumiyet engelleri | Belirli sınırlı haller | Çok daha geniş |
| Kamu görevi | Etkilemez | İstifa zorunluluğu |
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Anayasa m. 76 yaş: 2017 öncesi 25, sonrası 18; 2006 değişikliği 30'dan 25'e indirmişti.
- İlkokul mezunu: Asgari eğitim koşulu; okuma-yazma yeterli değildir.
- Taksirli suçlar hariç 1 yıl: Mahkumiyet engeli eşiği; taksirli suçlar saymaz.
- Yüz kızartıcı suçlar: Zimmet-irtikâp-rüşvet, kaçakçılık, Devlet sırları, terör suçlarından mahkumiyet, affa uğrasa bile engel.
- Kamu görevlilerinin istifa zorunluluğu: Hâkim-savcı, akademisyen, memur, asker adaylık için çekilme şartı.
- Anayasa m. 85: Yeterlilik veya düşme kararına karşı 7 gün içinde AYM'ye başvuru.
- İlgili: Milletvekilliğinin düşmesi (Anayasa m. 84), yasama dokunulmazlığı (Anayasa m. 83) başlıkları bütünü oluşturur.
- YSK ön denetim: Aday başvurusunda yeterlilik YSK tarafından incelenir.