Son güncelleme:
Temsil: Temsil, bir kişinin (temsilcinin) başkası (temsil olunan) adına ve hesabına hukuki işlem yapması ve sonuçların doğrudan temsil olunan üzerinde doğmasıdır (TBK m.40 vd.). Temsilci kendi adına değil temsil olunanın adına işlem yapar; bu yönüyle vekaletten ayrılır. Kanuni veya iradi temsil olarak ikiye ayrılır; her birinin kuruluş, kapsam ve sona erme rejimleri farklıdır.
Temsil, bir kişinin (temsilci) başka bir kişi (temsil olunan) adına ve hesabına üçüncü kişiyle hukuki işlem yapması ve bu işlemin hukuki sonuçlarının doğrudan doğruya temsil olunan üzerinde doğmasıdır. Temsil, irade özerkliğinin başkası eliyle kullanılmasını mümkün kılan, hukuk hayatının vazgeçilmez bir kurumudur. TBK m.40-48 arasında düzenlenmiştir ve hem ticari hayatın işleyişi hem de kanuni temsile muhtaç kişilerin (küçükler, kısıtlılar) hak süjesi olabilmesi açısından merkezi öneme sahiptir.
TBK m.40 — Temsilin Hükmü "Yetkili bir temsilci tarafından bir başkası adına ve hesabına yapılan hukuki işlemin sonuçları, doğrudan doğruya temsil olunanı bağlar."
Temsil, vekâlet sözleşmesi ile sıkça karıştırılan ancak hukuken farklı bir kurumdur. Vekâlet iç ilişkiyi (taraflar arasındaki borç ilişkisini) düzenlerken, temsil dış ilişkide (üçüncü kişilerle yapılan işlemde) yetki kullanımını gösterir. Bu nedenle "temsil yetkisinin kaynağı vekâlet olabilir, ancak vekâlet zorunlu olarak temsil yetkisi içermez".
Hukuki bir işlemin temsil işlemi sayılabilmesi için dört unsurun bir arada bulunması gerekir.
Temsilci, işlemi kendi adına değil, temsil olunan adına yapar; ekonomik sonuçları da temsil olunanın hesabına geçer. Temsilcinin işlemi temsil olunan adına yaptığını üçüncü kişiye açıkça belirtmesi gerekir; aksi halde duruma göre dolaylı temsil hükümleri uygulanabilir.
Temsilcinin işlemi yapabilmesi için bir temsil yetkisi bulunması gerekir. Bu yetki ya kanundan (velâyet, vesayet) ya da temsil olunanın iradi tasarrufundan (vekâletname) kaynaklanır. Yetki yoksa veya aşılmışsa yetkisiz temsil söz konusu olur.
Doğrudan temsilde işlemin tüm hak ve borçları doğrudan doğruya temsil olunanın hukuk çevresinde doğar. Temsilci ne hak sahibi olur ne de borçlanır; sadece iradesini kullanmıştır. Bu özellik, doğrudan temsil ile dolaylı temsil arasındaki en kritik farktır.
Temsil, üçüncü kişiyle ilişki kurmaya yönelik bir hukuki işlem ile yapılır. Tek taraflı işlemler de (temerrüt ihbarı, fesih beyanı) temsille gerçekleştirilebilir; ancak son derece kişiye sıkı sıkıya bağlı işlemler (evlenme, vasiyetname düzenleme) temsile elverişli değildir.
Türk hukukunda iki temel temsil türü bulunur. Aralarındaki fark, işlemin sonuçlarının üçüncü kişi karşısında kim üzerinde doğduğudur.
| Ölçüt | Doğrudan Temsil | Dolaylı Temsil |
|---|---|---|
| İşlem kim adına yapılır? | Temsil olunan adına | Temsilci kendi adına |
| Üçüncü kişi kimi tanır? | Temsil olunanı | Yalnız temsilciyi |
| Hak ve borçlar nereye doğar? | Doğrudan temsil olunan üzerinde | Önce temsilcide, sonra devirle temsil olunana |
| TBK karşılığı | TBK m.40 | Komisyon, perde arkası vekâlet |
| Tipik örnek | Vekâletname ile satış sözleşmesi yapma | Komisyon sözleşmesi |
Doğrudan temsilde temsilci yalnızca bir "irade aracı"dır; dolaylı temsilde ise dış ilişkide bizzat taraftır ve ancak iç ilişkide elde ettiği hak ve borçları temsil olunana devreder. Bu fark, üçüncü kişinin haklarını kime karşı ileri sürebileceğini doğrudan etkiler.
TBK m.41 temsil yetkisinin iki kaynağını açıkça düzenler.
TBK m.41 — Temsil Yetkisinin Kaynağı "Temsil yetkisi, kanundan doğabileceği gibi, hukuki bir işlemden de doğabilir."
Kanuni temsil, temsil yetkisinin kanundan doğduğu hâldir. Velâyet (anne-baba), vesayet (vasi), kayyımlık ve tüzel kişilerin organları (yönetim kurulu, müdür) bu kategoriye girer. Kanuni temsilcinin yetkisi kanunla belirlenir; iradi sınırlama, kanunun özel olarak izin verdiği ölçüde mümkündür.
İradi temsil, temsil olunanın tek taraflı irade beyanıyla (yetki belgesi/vekâletname) kurulur. Yetkinin kapsamı, süresi, kullanım koşulları doğrudan temsil olunan tarafından belirlenir; istenildiği zaman geri alınabilir. İradi temsil, iç ilişkide vekâlet, hizmet, ortaklık veya komisyon gibi bir sözleşmeye dayanabilir.
Temsil yetkisi genel olarak verildiğinde, mutat işlemleri kapsar. Ancak bağışlama, kefâlet, kambiyo taahhüdü, taşınmaz devri, sulh, hakem sözleşmesi yapma gibi olağanüstü işlemler için özel ve açıkça belirtilmiş yetki gerekir. Sınav sorularında "vekâletnamede özel yetki yoksa hangi işlem geçersizdir" çıktığında bu kategori belirleyicidir.
Temsilcinin yaptığı işlem, irade beyanı bakımından temsilcinin durumuyla, sonuçları bakımından temsil olunanın durumuyla değerlendirilir.
TBK m.42 — Temsilcinin Kişiliği "Temsil olunanın bir hakkının kullanılmasında veya bir borcun ifasında, hile, korkutma veya yanılma gibi sebepler bakımından temsilcinin kişiliği esas alınır."
Temsilcinin hile, korkutma, yanılma gibi irade sakatlığı hâlleri sözleşmeyi etkiler. Buna karşılık, temsil olunanın bildiği veya bilmesi gereken bir hususu temsilcinin bilmemesi sözleşmenin geçerliliğini etkilemez. Temsilcinin kişiliği maddesi, kim adına işlem yapılırsa yapılsın iradenin bizzat işlemi yapan tarafından test edileceğini hükme bağlar.
Yetkinin kapsamı, yetki belgesinde gösterilen sınırlar çerçevesinde belirlenir. Belirsizlik halinde dürüstlük kuralı ve işin niteliğine göre irade beyanının yorumu yapılır. Olağan işletme faaliyeti, satış, kira gibi işlemler genel yetkinin kapsamına girer.
Temsilci, temsil olunanın açıkça izin vermesi, durumun gerektirmesi ya da örfün izin vermesi hâllerinde yetkisini başkasına devredebilir. Aksi halde alt-temsil yetkisiz temsil hükmündedir; alt-temsilcinin yaptığı işlemin temsil olunanı bağlaması temsil olunanın icazetine bağlıdır.
Temsilcinin temsil olunan adına kendisiyle sözleşme yapması (self-dealing) ya da iki ayrı temsil olunan adına aynı işlemin iki tarafı olması (çifte temsil) doktrinde kural olarak yasak sayılır. Çıkar çatışması doğurmadığı, temsil olunanın açık izni bulunduğu veya işlemin niteliği gereği zarar tehlikesi yokluğu hâllerinde istisna olarak izin verilir.
Yetki olmaksızın ya da yetki sınırı aşılarak yapılan işlem, temsil olunanı kendiliğinden bağlamaz. Bu işlem askıdadır ve temsil olunanın iradesine bağlıdır.
TBK m.46 — Yetkisiz Temsil "Bir kimsenin yetkisi olmaksızın bir başkası adına yaptığı sözleşme, ancak onun açık veya örtülü olarak onaylaması durumunda onu bağlar."
İcazet verilirse işlem geçmişe etkili olarak (ex tunc) geçerli sayılır ve sanki en başından yetkili temsilciyle yapılmış gibi sonuç doğurur. Üçüncü kişi, temsil olunana uygun bir süre tanıyıp icazet verip vermeyeceğini bildirmesini isteyebilir; süre içinde cevap verilmezse icazet vermediği kabul edilir. İcazet vermezse, temsilcinin sorumluluğu gündeme gelir ve üçüncü kişi menfi zararını isteyebilir.
Görünüşe güven ilkesi, temsil olunanın yetki verdiği izlenimi yarattığı durumlarda iyi niyetli üçüncü kişiyi korur. Bu hâlde temsil olunan, yetkisiz işlemden doğan sorumluluğu doğrudan üstlenmek zorunda kalabilir.
Temsil yetkisinin sona ermesi çeşitli sebeplerle gerçekleşir: temsil olunanın yetkiyi geri alması (azil), temsilcinin istifası, sürenin dolması, işin tamamlanması, taraflardan birinin ölümü, gaipliği veya fiil ehliyetini kaybetmesi, iflası gibi. Yetkinin sona ermesi kural olarak ileriye etkilidir; sona ermeden önce yapılmış işlemler etkilenmez. Ancak iyi niyetli üçüncü kişiler, yetkinin sona erdiğini bilmedikleri sürece korunur.
Temsilin vekâletten farkı hâkimlik sınavı klasiklerindendir.
| Ölçüt | Temsil | Vekâlet |
|---|---|---|
| İlişki türü | Dış ilişki (üçüncü kişiyle) | İç ilişki (taraflar arası) |
| Yetki/borç | Üçüncü kişiyle işlem yapma yetkisi | İş görme borcu |
| Kaynağı | Tek taraflı yetki belgesi | İki taraflı sözleşme |
| Kapsamı | Sadece hukuki işlem | Hukuki ve fiili her türlü iş |
| Birlikte mi? | Vekâletten bağımsız var olabilir | Temsil yetkisi içermek zorunda değildir |
| Sona erme | Tek taraflı azil/istifa | Sözleşme hükümlerine göre |
Vekâlet sözleşmesi taraflar arasındaki iç ilişkiyi düzenler ve iş görme borcunu doğurur. Temsil ise bu iç ilişki sebebiyle ya da bağımsız olarak verilen "üçüncü kişiyle bağlayıcı işlem yapma yetkisini" içerir. Bir kişi vekil olabilir ama temsilci olmayabilir; bir kişi temsilci olabilir ama vekil olmayabilir.
Soru: A, B'nin vekâletnamesi olmaksızın B adına C ile araç satım sözleşmesi yapar. C, ifadan önce A'nın yetkisiz olduğunu öğrenir ve B'ye 10 günlük süre vererek icazet talebinde bulunur. B süre içinde sessiz kalır. Sözleşme nasıl etkilenir?
Cevap: TBK m.46 uyarınca yetkisiz temsille yapılan işlem askıda hükümsüzdür ve temsil olunanın icazetine bağlıdır. C, B'ye uygun süre tanıyarak cevap istemiştir; B'nin sessiz kalması doktrinde icazetin reddi sayılır. Sonuç olarak sözleşme baştan itibaren hükümsüz olur ve C, A'dan menfi zararını (sözleşmeye güvenip yaptığı masraflar) isteyebilir; A'nın B adına yetkili olduğu izlenimi yaratıp yaratmadığı görünüşe güven değerlendirmesinde de önem taşır.
Soru: A, avukatı B ile vekâlet sözleşmesi imzalar; ancak vekâletname düzenlemez. B, üçüncü kişi C'ye karşı A adına bir sözleşme yapmak ister. Yapabilir mi?
Cevap: Vekâlet sözleşmesi, taraflar arasındaki iç ilişkiyi ve B'nin iş görme borcunu doğurur; ancak otomatik olarak dış ilişkide A'yı bağlama yetkisi vermez. Üçüncü kişi C ile A adına işlem yapabilmesi için B'nin ayrıca bir temsil yetkisine (vekâletname/yetki belgesi) ihtiyacı vardır. Bu örnek, vekâletin "iş görme borcu", temsilin ise "üçüncü kişiyle bağlayıcı işlem yapma yetkisi" olduğunu net şekilde gösterir.
Soru: Temsilci A, üçüncü kişi C'yi hile ile yanıltarak B adına bir sözleşme imzalar. B hilenin varlığından haberdar değildir. Sözleşme nasıl etkilenir?
Cevap: TBK m.42 uyarınca irade sakatlıklarında temsilcinin kişiliği esas alınır. A'nın hilesi sözleşmeyi B'nin bilgisi olup olmadığına bakılmaksızın geçersizleştirir; C, irade sakatlığı sebebiyle iptal hakkını B'ye karşı kullanabilir. Bu, temsilin "iradi araç" mantığını yansıtan klasik kuraldır: işlemi yapan iradenin sahibinin durumu işlemin geçerliliğini belirler.