Hukuki Niteliği
"Aşağıdaki sebeplerden birinin varlığı hâlinde mahkeme, ergin bir kişiyi kısıtlayabilir." — TMK m.405
Kısıtlılık, ergin bir kişinin fiil ehliyetinin mahkeme kararıyla sınırlandırılması ve kendisi için vasi atanmasıdır. Türk Medeni Kanunu m.405-409 kısıtlama sebeplerini, m.410-419 usulü düzenler. Amaç, kişinin malvarlığını ve çıkarlarını korumak, kendisine ve başkasına zarar vermesini önlemektir.
Kısıtlama Sebepleri
Akıl hastalığı veya zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen, korunması için sürekli yardıma muhtaç olan veya başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan ergin kişiler kısıtlanır. Kısıtlama için sağlık raporu (resmî sağlık kurulu) zorunludur (TMK m.409).
TMK m.406 — Savurganlık, Alkol veya Uyuşturucu Bağımlılığı, Kötü Yönetim
- Savurganlık: Malvarlığını kendisi veya ailesinin yoksulluğa düşmesine neden olacak biçimde savurmak.
- Alkol veya uyuşturucu bağımlılığı: Aile birliğini, kişisel esenliği tehlikeye atan bağımlılık.
- Kötü yönetim: Ekonomik durumunu bozacak şekilde işlerini kötü yönetme.
- Kişiye tehlike oluşturma (önceki madde kapsamında değerlendirilir).
TMK m.407 — Hürriyet Bağlayıcı Ceza
Bir yıl veya daha uzun süreli hürriyet bağlayıcı cezaya mahkûm olan her kişi kısıtlanır. Bu otomatik (zorunlu) kısıtlama hâlidir; mahkeme takdir yetkisine sahip değildir. Hâkim cezanın infazıyla birlikte kısıtlama kararı verir.
TMK m.408 — Kişinin Kendi İsteği
Yaşlılığı, sakatlığı, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemeyeceğini ispat eden her ergin kişi kısıtlanmasını isteyebilir. Bu istem üzerine kısıtlama tek iradî türdür.
Usul (TMK m.410-419)
Görevli Mahkeme
Kısıtlama kararı asliye hukuk mahkemesi tarafından verilir (HMK m.382). Vesayet işlemleri ise sulh hukuk mahkemesi görevindedir.
Yetkili Mahkeme
Kısıtlanacak kişinin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir.
Dinlenme Hakkı (TMK m.409)
Akıl hastalığı veya zayıflığı sebebiyle kısıtlanacak kişi, resmî sağlık kurulu raporu alınmadıkça kısıtlanamaz. Ayrıca hâkim tarafından dinlenir; bu dinlenme kişinin temel haklarına uygun biçimde yapılır.
İlan
Kısıtlama kararı nüfus kütüğüne tescil edilir ve ilgili ticaret sicilleri, tapu sicilleri, noterliklere bildirilir; ayrıca üçüncü kişilerin bilmesi için yerel gazetede yayımlanır.
Kısıtlının Ehliyet Durumu
Ayırt etme gücüne sahip kısıtlı kişiler sınırlı ehliyetsiz sayılır (TMK m.16). Vasinin rızasıyla borç altına girebilir ve hak edinebilir. Karşılıksız kazanmalarda ve kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarda rıza aranmaz.
Ayırt etme gücü olmayan kısıtlı, tam ehliyetsiz (TMK m.15); yaptığı işlemler kural olarak kesin hükümsüz, vasi işlemi yapar.
Vasi Atanması
Kısıtlıya vesayet makamınca vasi atanır (TMK m.413). Vasi kural olarak eş, yakın akrabalar veya kişinin göstereceği güvenilir kişi arasından seçilir. Vasi; kısıtlının kişisel bakımını, malvarlığını yönetmesini ve yasal temsilini üstlenir. Vasi kararlarında vesayet dairesi ve denetim makamı (sulh hukuk hâkimi) denetim görevi üstlenir.
Kısıtlılığın Sona Ermesi
Kısıtlılığa neden olan sebep ortadan kalktığında mahkeme kararıyla kısıtlılık sona erer (TMK m.474-479). Örneğin:
- Akıl hastalığının şifası (tıbbi raporla),
- Hürriyet bağlayıcı cezanın infazının sona ermesi,
- Savurganlık veya bağımlılık durumunun geçmesi,
- Kendi isteği ile kısıtlanmış kişinin talebi.
Kısıtlılığın kaldırılması da nüfus kütüğüne tescil edilir ve ilan edilir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TMK m.405-408: 7 sebep — akıl hastalığı, savurganlık, bağımlılık, kötü yönetim, tehlike, 1+ yıl hapis, kendi istek.
- TMK m.407 (hapis) zorunlu kısıtlama; diğerleri takdirî.
- TMK m.408 (kendi istek) tek iradî kısıtlama.
- Görev: Asliye hukuk mahkemesi; yetki kişinin yerleşim yeri.
- Akıl hastalığında resmî sağlık kurulu raporu zorunlu (TMK m.409).
- Vasi atanması: Sulh hukuk mahkemesi (vesayet makamı).
- İlan: Nüfus kütüğü + yerel gazete + tapu-ticaret sicilleri.
- Kaldırma: TMK m.474-479; sebep ortadan kalkınca.
İlgili Kavramlar
- Ayırt Etme Gücü — TMK m.13 kısıtlamanın maddi dayanağı
- Tam Ehliyetsiz — TMK m.15 kısıtlının olası statüsü
- Sınırlı Ehliyetsiz — TMK m.16 kısıtlının diğer statüsü
- Fiil Ehliyeti — TMK m.9 kısıtlamanın etkisi
- Hak Ehliyeti — TMK m.8 korunmaya devam eder
- Ergin (Erginlik) — kısıtlılık ehliyetsizliği çoğu halde ergin yaşa ektir
- Kişilik Hakkı (Anayasa) — kısıtlama kararı ve kişi dokunulmazlığı