Türk vatandaşlığının kazanılması ve kaybedilmesinin kanunla düzenlendiği, hiçbir Türkün vatana bağlılıkla bağdaşmayan bir eylemde bulunmadıkça vatandaşlıktan çıkarılamayacağı haktır (AY m.66).
Seçme ve Seçilme Hakkı
Vatandaşların kanunda gösterilen şartlara uygun olarak seçme, seçilme ve bağımsız olarak veya siyasi parti içinde siyasi faaliyette bulunma hakkıdır (AY m.67). Serbest, eşit, gizli oy ve açık sayım ilkeleri geçerlidir.
Temel Hak ve Özgürlükler
Anayasanın İkinci Kısmında düzenlenen, kişinin dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez haklarıdır. Kişi hakları, sosyal ve ekonomik haklar ile siyasi haklar olarak üç gruba ayrılır (AY m.12).
Vatandaşlık hakkı, bireyin bir devlete hukuki bağla bağlanma ve bu bağdan kaynaklanan hak ve yükümlülüklere sahip olma güvencesini ifade eder. Vatandaşlık, kişi ile devlet arasındaki en temel hukuki ilişkidir ve siyasi hakların kullanılması, diplomatik korumadan yararlanma ve belirli kamu hizmetlerine erişim gibi birçok hakkın ön koşulunu oluşturur.
1982 Anayasası'nın 66. maddesi vatandaşlık hakkını düzenler: "Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür." Aynı maddeye göre vatandaşlık, kanunun gösterdiği şartlarla kazanılır ve ancak kanunda belirtilen hallerde kaybedilir. Vatandaşlıktan çıkarma işlemine karşı yargı yolu kapatılamaz. 5901 sayılı Türk Vatandaşlığı Kanunu, vatandaşlığın kazanılması ve kaybedilmesine ilişkin usul ve esasları ayrıntılı olarak düzenlemektedir.
Türk vatandaşlığı doğumla iki ilkeye göre kazanılır: soy bağı (ius sanguinis) ve doğum yeri (ius soli). Soy bağı ilkesine göre Türk vatandaşı anne veya babadan olan çocuk doğumla Türk vatandaşlığını kazanır. Evlilik dışı doğan çocuk, Türk vatandaşı annenin çocuğu ise doğumla; Türk vatandaşı babanın çocuğu ise soy bağının kurulmasıyla vatandaşlık kazanır.
Doğum yeri ilkesi ise istisnai olarak uygulanır: Türkiye'de doğan ve yabancı anne ve babasından dolayı doğumla herhangi bir devletin vatandaşlığını kazanamayan çocuk, doğumdan itibaren Türk vatandaşıdır. Bu düzenleme vatansızlığın önlenmesi amacı taşır.
Türk vatandaşlığı sonradan; yetkili makam kararıyla (genel başvuru, istisnai yolla, evlenme yoluyla, yeniden kazanma) veya evlat edinme yoluyla kazanılabilir. Genel başvuruda beş yıl kesintisiz Türkiye'de ikamet, yeterli gelir, Türkçe bilgisi, genel sağlık durumu ve milli güvenliğe engel bir halin bulunmaması gibi şartlar aranır.
İstisnai vatandaşlık kazanma yolunda ise Cumhurbaşkanı kararıyla belirli koşullarda ikamet şartı aranmaksızın vatandaşlık verilebilir. Yatırım yapan, bilimsel veya sportif başarı gösteren yabancılar bu kapsamda değerlendirilebilir.
Türk vatandaşlığı üç şekilde kaybedilebilir: yetkili makam kararıyla kayıp (vatandaşlıktan çıkma izni veya vatandaşlığın kaybettirilmesi), seçme hakkının kullanılması ve kanun gereği kendiliğinden kayıp. AY m.66/3 özellikle vatandaşlıktan çıkarma işlemine karşı yargı yolunun açık olduğunu güvence altına almıştır.
Vatandaşlığın kaybettirilmesi, kişinin yurtdışında bulunması sırasında Türkiye'nin yüksek menfaatlerine aykırı davranması veya izinsiz yabancı devlet askerlik hizmetinde bulunması gibi hallerde söz konusu olabilir. Ancak bu yaptırım keyfi biçimde uygulanamaz ve yargısal denetime tabidir.
Türk hukuku çifte (çoklu) vatandaşlığı yasaklamamaktadır. Bir Türk vatandaşı başka bir devletin vatandaşlığını kazandığında, Türk vatandaşlığını otomatik olarak kaybetmez. Ancak bazı devletlerin hukuk sistemleri çifte vatandaşlığı kısıtlayabilir. Çifte vatandaşlar Türkiye'de Türk vatandaşı olarak muamele görür ve Türk hukukuna tabi olur.
Mavi Kart uygulaması, Türk vatandaşlığından izinle çıkan kişilere belirli hakları (ikamet, çalışma, miras, taşınmaz edinme) koruyan özel bir statü sağlamaktadır. Bu kişiler seçme ve seçilme hakkı ile kamu görevine girme hakkından yararlanamaz.
Vatansızlık, bir kişinin hiçbir devletin vatandaşı olmaması durumudur. BM 1954 Vatansız Kişilerin Statüsüne İlişkin Sözleşme ve 1961 Vatansızlığın Azaltılmasına İlişkin Sözleşme, vatansızlığın önlenmesine yönelik uluslararası düzenlemelerdir. Türkiye'nin doğum yeri ilkesini vatansızlığı önleme amacıyla uygulaması bu uluslararası yükümlülüklerle uyumludur.
AY m.16 uyarınca temel hak ve hürriyetler yabancılar için milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir. Vatandaşlık hakkı bu bağlamda önem taşır; zira siyasi haklar (seçme, seçilme, kamu hizmetine girme) kural olarak yalnızca vatandaşlara tanınmıştır.