Son güncelleme:
Kurucu Meclis: Kurucu meclis, yeni bir anayasa yapmak üzere olağanüstü koşullarda kurulan ve asli kurucu iktidarı kullanan meclistir. Normal yasama faaliyetinden farklı olarak, anayasanın yapım sürecinde tek amacı anayasa üretmektir. Tek aşamalı (tek organ) veya iki aşamalı (iki veya daha fazla organın ortaklığıyla) olabilir. Türkiye'de 1961 ve 1982 anayasaları kurucu meclis modelleriyle hazırlanmıştır.
1982 Anayasası
1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından Milli Güvenlik Konseyi gözetiminde Danışma Meclisi tarafından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 halkoylamasında %91,37 oy ile kabul edilen, Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasasıdır. Otorite-özgürlük dengesinde başlangıçta otoriteyi öne çıkaran yapısı; 1995, 2001, 2004, 2007, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle önemli ölçüde dönüşmüştür. 2017 değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş sağlanmıştır.
1961 Anayasası
1961 Anayasası, 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından Milli Birlik Komitesi ile Temsilciler Meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis tarafından hazırlanan ve 9 Temmuz 1961 halkoylamasında %61,7 oy ile kabul edilen anayasadır. İnsan haklarına dayanan devlet, sosyal hukuk devleti, çift meclisli yasama, Anayasa Mahkemesi ve yargı bağımsızlığı güvenceleriyle Türk anayasal tarihinde özgürlükçü bir dönüm noktası sayılır. 12 Eylül 1980 müdahalesiyle yürürlükten kalkmıştır.
Milli Birlik Komitesi
Milli Birlik Komitesi (MBK), 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesi sonrasında Türk Silahlı Kuvvetleri komuta kademesi tarafından kurulan ve Kurucu Meclis'in askerî kanadını oluşturan yüksek karar organıdır. 38 üyeden oluştu; başlangıçta Orgeneral Cemal Gürsel başkanlığında hareket etti. 1961 Anayasasını Temsilciler Meclisi ile birlikte hazırladı. 25 Ekim 1961'de yeni TBMM'nin açılışıyla resmen sona erdi.
Danışma Meclisi (1982)
Danışma Meclisi, 12 Eylül 1980 askerî müdahalesi sonrasında 1982 Anayasasının hazırlanmasında sivil danışman kanat olarak kurulan meclistir. 29 Haziran 1981'de kuruldu. 160 üyeden oluştu ve tamamı Milli Güvenlik Konseyi tarafından atandı. Temsilciler Meclisi'nden farklı olarak doğrudan karar alma yetkisi değil, danışma ve tasarı hazırlama yetkisi verildi. 1982 Anayasası kabul edildikten sonra görevi sona erdi.
Asli Kurucu İktidar
Asli kurucu iktidar (orijinal kurucu iktidar), bir devletin yeni anayasasını kendi özgün iradesiyle yapan, önceki hukuki düzenle bağlı olmayan egemen iradedir. Mevcut anayasanın boşluğunda, devrim, bağımsızlık savaşı, rejim değişikliği gibi koşullarda ortaya çıkar. Kurucu meclis, halk oylaması veya olağanüstü kurucu süreçlerle kullanılır. Tali kurucu iktidarın (anayasa değişiklik yetkisinin) zıttı ve üstüdür.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
1921 Anayasası (Teşkilât-ı Esasiye)
1921 Anayasası (Teşkilât-ı Esasiye Kanunu), 20 Ocak 1921'de Birinci Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen ve Milli Mücadele dönemini anayasal çerçeveye oturtan kısa metinli anayasadır. 23 maddelik çerçeve anayasa örneğidir. Meclisin üstünlüğüne dayalı, tek organ birliği (meclis hükümeti sistemi) öngören bu anayasa, "egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesini ilk kez formüle eder.
Milli Güvenlik Konseyi
Milli Güvenlik Konseyi (MGK), 12 Eylül 1980 askerî müdahalesiyle Türkiye Silahlı Kuvvetleri'nin yönetime el koyması sonucu oluşturulan ve Kurucu Meclis'in askerî kanadını oluşturan yüksek karar organıdır. Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren başkanlığındaki 5 üyeden oluşur. 1982 Anayasasını Danışma Meclisi ile birlikte hazırlamış ve kabul etmiştir. 6 Aralık 1983'e kadar iktidarı elinde tutmuştur.
1924 Anayasası
1924 Anayasası, 20 Nisan 1924'te Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen ve genç Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk kapsamlı anayasasıdır. Parlamenter sisteme geçişi tamamlar; yasama-yürütme ayrılığını kabul eder. Tek meclisli yapı, güçlü meclis üstünlüğü ve bireysel haklar güvenceleriyle 1961'e kadar 37 yıl yürürlükte kalmıştır. Laiklik 1937'de eklenmiştir. Günümüz Türk anayasal düzeninin temel kurumsal çerçevesini şekillendirmiştir.
Kurucu meclis, bir devletin yeni anayasasının hazırlanması amacıyla olağanüstü koşullarda oluşturulan özel amaçlı meclistir. Kurucu meclisler asli kurucu iktidarı kullanır; olağan yasama meclisinden farklı olarak, hukuki varlığı yeni anayasayı yapmayı ve onay sürecini tamamlamayı amaçlar.
Yeni anayasa, tek bir meclis tarafından hazırlanır ve kabul edilir. Meclis doğrudan seçimle veya atama ile oluşur. Anayasa kabul edildikten sonra meclis ya kendini feshedip seçimlere gider ya da olağan yasama meclisine dönüşür.
Anayasa hazırlama yetkisi iki veya daha çok organa paylaştırılır: bir taslak komitesi ile bir onay organı, ya da bir müzakere meclisi ile bir referandum. Türkiye'nin 1961 ve 1982 deneyimleri bu modele örnektir.
27 Mayıs 1960 askerî müdahalesi sonrası iki organlı bir kurucu meclis kuruldu:
İki organ birlikte 1961 Anayasasını hazırladı. Anayasa 9 Temmuz 1961'de halkoylamasıyla kabul edildi.
12 Eylül 1980 askerî müdahalesi sonrası yine iki organlı bir kurucu meclis oluşturuldu:
Bu iki organ 1982 Anayasasını hazırladı. Anayasa 7 Kasım 1982'de halkoylamasıyla kabul edildi.
Birinci TBMM hem olağan meclis hem de fiilen kurucu meclis olarak işlev gördü. 1921 Anayasasını yapan bu Meclis, aynı zamanda Kurtuluş Savaşı'nı yöneten meclisti. Kurucu meclis - olağan meclis ikiliği net değildi.
İkinci TBMM, 1924 Anayasasını hazırlarken hem olağan meclis hem kurucu meclis olarak işlev gördü. Ayrı bir kurucu meclis kurulmadı.
Kurucu meclisin temel varlık sebebi yeni anayasayı hazırlamaktır. Olağan yasama faaliyeti ikincil bir işlevdir.
Olağan parlamentodan farklı bir meşruiyet temeline dayanır: devrim, müdahale sonrası kurucu irade, bağımsızlık savaşı gibi olağanüstü koşullar.
Kurucu meclisin görev süresi genellikle sınırlıdır; anayasanın kabulü ile sona erer veya seçilmiş olağan bir meclisle değiştirilir.