Son güncelleme:
Sözleşme: Sözleşme, en az iki tarafın karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanlarıyla bir hukuki sonuç doğurmak üzere yaptıkları hukuki işlemdir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.1 uyarınca sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur. Borçlar hukukunun temel taşı olan sözleşme; özel hukukta tarafların özgür iradeleriyle borç ilişkisi yaratabildikleri hukuki işlem türüdür.
Sözleşme, Türk Borçlar Kanunu'nun temelini oluşturan iki taraflı hukuki işlemdir. İki ya da daha çok kişinin karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanlarıyla bir borç ilişkisi kurmak, değiştirmek ya da sona erdirmek üzere yaptıkları anlaşmadır. Sözleşme, hem özel hukukun en yaygın borç kaynağıdır hem de tarafların hukuki çevresini bizzat yaratmalarına olanak veren özgürlük alanını oluşturur. Bu nedenle TBK m.1, sözleşmenin tanımını ve kuruluş mantığını sistemin başına yerleştirmiştir.
TBK m.1/I — Sözleşmenin Kurulması "Sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur."
Sözleşme, tek taraflı hukuki işlemden (vasiyetname, vakıf kurma) ve haksız fiil ile sebepsiz zenginleşme gibi kanundan doğan borç kaynaklarından farklı olarak iradi ve mutabakata dayalı bir kaynaktır. Bu temel ayrım, sınav sorularında "borç kaynağı türü" sorulduğunda doğru sınıflandırma yapabilmek için kritik öneme sahiptir.
Bir sözleşmenin var sayılabilmesi için tarafların iradeleri arasında belirli niteliksel ve niceliksel uyum bulunmalıdır. Doktrin bu unsurları dört başlık altında inceler.
Sözleşmenin temelinde karşılıklı iki irade beyanı bulunur. Sözleşme yapma teklifini içeren ilk beyana icap, bu teklife olumlu yanıt veren beyana ise kabul denir. İcap ve kabul birlikte sözleşmenin doğum belgesini oluşturur; biri olmadan diğeri tek başına bağlayıcı bir sözleşme doğurmaz.
İrade beyanlarının yalnızca varlığı yetmez; içerik bakımından birbirine uygun olmaları da gerekir. Karşı tarafın icabını esaslı bir noktada değiştirerek kabul eden taraf aslında karşı icap yapmış sayılır; ortada eşleşen iki beyan bulunmadığı için sözleşme kurulmaz.
Sözleşmenin doğabilmesi için tarafların esaslı (objektif veya sübjektif) noktalarda anlaşmış olmaları gerekir. İkinci derecedeki noktalar üzerinde anlaşmaya varılmamış olsa dahi, esaslı noktalarda mutabakat varsa sözleşme kurulmuş sayılır.
TBK m.2/I — İkinci Derecedeki Noktalar "Taraflar sözleşmenin esaslı noktalarında uyuşmuşlarsa, ikinci derecedeki noktalar üzerinde durulmamış olsa bile, sözleşme kurulmuş sayılır."
Beyanların hukuken bağlayıcı bir sonuç doğurmaya yönelik olması gerekir. Sosyal nezaket ilişkileri (yemek daveti, arkadaş buluşması) ya da şaka beyanları, hukuki sonuç doğurma iradesinden yoksun olduğu için sözleşme oluşturmaz. Beyanın bağlayıcı niyet taşıyıp taşımadığı, güven teorisi çerçevesinde dürüst bir karşı tarafın algısına göre değerlendirilir.
Esaslı noktalar, sözleşmenin tipini belirleyen ve bu tipin temel borçlarını oluşturan unsurlardır. Satım sözleşmesinde mal ve semen, kira sözleşmesinde kullanım hakkı ve kira bedeli, hizmet sözleşmesinde iş görme ve ücret esaslı noktalardır. Sübjektif esaslı nokta ise, taraflardan birinin "bu konuda anlaşmadıkça sözleşme yapmam" şeklinde önem atfettiği yan unsurdur (ödeme planı, teslim yeri, ambalaj türü gibi). İkinci derecedeki noktalarda anlaşmazlık çıkarsa hâkim, işin niteliğine göre boşluğu doldurur.
Sözleşmenin tam olarak hangi anda kurulduğu, hasarın geçişi, faizin işlemeye başlaması, geri alma hakkı ve zamanaşımı gibi kritik sonuçları belirler.
| Ölçüt | Hazır Olanlar Arasında | Hazır Olmayanlar Arasında |
|---|---|---|
| Tipik örnek | Yüz yüze, telefon, anlık mesaj | Mektup, e-posta, kurye |
| Kabul süresi | Derhal cevap zorunlu | Makul/uygun süre içinde cevap |
| Kuruluş anı | Kabul beyanının yapıldığı an | Kabul beyanının icapçıya vardığı an (varma t.) |
| Hüküm doğurma anı | Kuruluşla aynı an | Kabulün gönderildiği an (TBK m.11/II) |
| Geri alma | Pratikte zor (anlık) | Kabulden önce/aynı anda ulaşırsa mümkün |
Hazır olanlar arasındaki sözleşmede icap derhal kabul edilmediği takdirde icapçı bağlılığından kurtulur. Telefon ve eşzamanlı görüntülü görüşmeler de doktrinde "hazır olanlar" kategorisinde değerlendirilir.
Hazır olmayanlar arasında kabul, icapçının hâkimiyet alanına ulaştığı anda sözleşme kurulur (varma teorisi). Ne var ki TBK m.11/II uyarınca sözleşmenin hükümleri kabul beyanının yola çıktığı andan itibaren doğmaya başlar. Bu fark, faiz başlangıcı ve riskin geçişi açısından sınav klasiğidir.
Sözleşmeler farklı ölçütlere göre sınıflandırılır. Aşağıdaki tablo en sık karşılaşılan ayrımları özetler.
| Sınıflandırma Ölçütü | Türleri | Örnek |
|---|---|---|
| Borç doğurma şekli | Tek tarafa borç yükleyen / İki tarafa borç yükleyen | Bağışlama / Satım |
| Edimler arası ilişki | Tam iki tarafa borç / Eksik iki tarafa borç / Tek tarafa borç | Satım / Adi vekâlet / Bağış |
| Kanunda düzenlenme | İsimli (TBK'da düzenlenmiş) / İsimsiz (kanunda yer almayan) | Kira / Sponsorluk |
| Kuruluş şekli | Şekle bağlı / Şekle bağlı olmayan | Taşınmaz satışı / Sözlü sipariş |
| İçerik kaynağı | Bireysel / Tip sözleşme / Karma | Müzakereyle kurulu / Hazır metin |
Tek tarafa borç yükleyen sözleşme, bağışlama gibi yalnızca bir tarafa edim yükümlülüğü doğururken; tam iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde edimler birbirinin karşılığını oluşturur. Ön sözleşme ise, ileride bir asıl sözleşme yapmayı taahhüt eden bağımsız bir sözleşme olup esas sözleşmeyle aynı şekil koşullarına bağlıdır.
Şekil, irade beyanının dış dünyaya yansıma biçimidir. Türk Borçlar Kanunu kural olarak şekil serbestisini benimsemiştir; ancak bazı sözleşmeler için kanun ya da taraflar geçerlilik şartı olarak belirli bir şekil öngörür.
TBK m.12 — Şekil Serbestisi "Sözleşmelerin geçerliliği, kanunda aksi öngörülmedikçe, hiçbir şekle bağlı değildir."
Türk Borçlar Hukukunda kural şekil serbestisi'dir. Yani taraflar, kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça sözleşmeyi sözlü, yazılı, hareketle veya elektronik ortamda yapabilirler.
Adi yazılı şekil, tarafların imzasını gerektiren ancak resmi makam huzurunda düzenlenmesi şart olmayan biçimdir. Kefalet, tüketici kredisi gibi sözleşmelerde kanunen aranır.
Taşınmaz satışı, taşınmaz satış vaadi gibi işlemler için resmi şekil (tapu sicil müdürlüğü huzurunda) öngörülmüştür. Resmi şekil eksikliği geçerlilik şartını ortadan kaldırır ve sözleşme butlan yaptırımıyla karşılaşır.
Kanunen öngörülen şekle uyulmaması kural olarak kesin hükümsüzlüğe (butlana) yol açar. Bununla birlikte dürüstlük kuralı, şekle aykırılığa dayanmayı bazı hallerde hak kötüye kullanımı sayar; özellikle ifa edilmiş ve karşı tarafın ifaya güven duyduğu işlemlerde bu istisna gündeme gelir.
Sözleşme özgürlüğü tarafların kanunda öngörülen sınırlar içinde sözleşme yapıp yapmama, karşı tarafı seçme, içerik ve şekil belirleme ile sözleşmeyi sona erdirme serbestliğini ifade eder. Ancak bu serbestlik mutlak değildir.
TBK m.27/I — Kesin Hükümsüzlük "Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür."
Emredici hükümlere, ahlaka, kamu düzenine ve kişilik haklarına aykırılık ile başlangıçtaki imkânsızlık sözleşme özgürlüğünün dış sınırlarını oluşturur. Ayrıca culpa in contrahendo sorumluluğu, sözleşme görüşmeleri sürecinde bile dürüstlük kuralının taraflara güven yükümlülüğü yüklediğini gösterir.
Soru: A, B'ye otomobilini satmak istediğini, fiyatın da 250.000 TL olduğunu yazılı olarak bildirir. B "Satın alıyorum, ama fiyat 220.000 TL olsun" diye yanıtlar. Sözleşme kurulmuş mudur?
Cevap: Hayır. Fiyat (semen) tam iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde objektif esaslı noktadır. B, A'nın icabını esaslı noktada değiştirdiği için kabul beyanı geçerli olmayıp karşı icap niteliğindedir. Bu durumda artık A'nın bu yeni icabı kabul etmesi gerekir; aksi halde sözleşme kurulmaz.
Soru: A, B'ye mektupla mal teklif eder. B 1 Mart'ta kabul mektubunu gönderir; mektup A'ya 5 Mart'ta ulaşır. B 2 Mart'ta vazgeçer ve kabulden cayan beyanı 4 Mart'ta A'ya ulaşır. Sözleşme kuruldu mu?
Cevap: Hazır olmayanlar arası sözleşme, kabulün icapçının hâkimiyet alanına vardığı anda kurulur (varma teorisi). B'nin geri alma beyanı kabul beyanından önce A'ya ulaştığı için kabul hükümsüz kalır; sözleşme kurulmamıştır. Ancak hüküm doğurma anı kabulün gönderildiği an olduğundan, faiz hesaplarında bu nüans dikkat ister.
Soru: A ile B, A'nın taşınmazını B'ye satmak için noter huzurunda bir sözleşme imzalarlar. Sözleşme geçerli midir?
Cevap: Hayır. Taşınmaz satışı için TMK ve TBK uyarınca resmi şekil tapu sicil müdürlüğü önünde gerçekleşmelidir; noter huzurunda yapılan sözleşme bu özel şekle uygun değildir. Yapılan işlem TBK m.27 kapsamında kesin hükümsüzdür ve butlan yaptırımına tabidir; tarafların ifa ettiği edimler sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre iade edilir.