Son güncelleme:
Milli Birlik Komitesi: Milli Birlik Komitesi (MBK), 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesi sonrasında Türk Silahlı Kuvvetleri komuta kademesi tarafından kurulan ve Kurucu Meclis'in askerî kanadını oluşturan yüksek karar organıdır. 38 üyeden oluştu; başlangıçta Orgeneral Cemal Gürsel başkanlığında hareket etti. 1961 Anayasasını Temsilciler Meclisi ile birlikte hazırladı. 25 Ekim 1961'de yeni TBMM'nin açılışıyla resmen sona erdi.
Cumhuriyet
Cumhuriyet, devlet başkanının halk tarafından seçildiği ve egemenliğin monarşi veya dinî otoriteden değil millete ait olduğu devlet şeklidir. Anayasa m. 1 uyarınca Türkiye Devletinin şekli Cumhuriyettir; Anayasa m. 4 ile değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Anayasa m. 2'deki demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti nitelikleri Cumhuriyeti tamamlar. 29 Ekim 1923'te ilan edilen Türkiye Cumhuriyeti, Osmanlı monarşisinden modern ulus devlete geçişin kurucu anıdır.
1982 Anayasası
1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından Milli Güvenlik Konseyi gözetiminde Danışma Meclisi tarafından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 halkoylamasında %91,37 oy ile kabul edilen, Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasasıdır. Otorite-özgürlük dengesinde başlangıçta otoriteyi öne çıkaran yapısı; 1995, 2001, 2004, 2007, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle önemli ölçüde dönüşmüştür. 2017 değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş sağlanmıştır.
1961 Anayasası
1961 Anayasası, 27 Mayıs 1960 askeri müdahalesinin ardından Milli Birlik Komitesi ile Temsilciler Meclisi'nden oluşan Kurucu Meclis tarafından hazırlanan ve 9 Temmuz 1961 halkoylamasında %61,7 oy ile kabul edilen anayasadır. İnsan haklarına dayanan devlet, sosyal hukuk devleti, çift meclisli yasama, Anayasa Mahkemesi ve yargı bağımsızlığı güvenceleriyle Türk anayasal tarihinde özgürlükçü bir dönüm noktası sayılır. 12 Eylül 1980 müdahalesiyle yürürlükten kalkmıştır.
Kurucu Meclis
Kurucu meclis, yeni bir anayasa yapmak üzere olağanüstü koşullarda kurulan ve asli kurucu iktidarı kullanan meclistir. Normal yasama faaliyetinden farklı olarak, anayasanın yapım sürecinde tek amacı anayasa üretmektir. Tek aşamalı (tek organ) veya iki aşamalı (iki veya daha fazla organın ortaklığıyla) olabilir. Türkiye'de 1961 ve 1982 anayasaları kurucu meclis modelleriyle hazırlanmıştır.
Danışma Meclisi (1982)
Danışma Meclisi, 12 Eylül 1980 askerî müdahalesi sonrasında 1982 Anayasasının hazırlanmasında sivil danışman kanat olarak kurulan meclistir. 29 Haziran 1981'de kuruldu. 160 üyeden oluştu ve tamamı Milli Güvenlik Konseyi tarafından atandı. Temsilciler Meclisi'nden farklı olarak doğrudan karar alma yetkisi değil, danışma ve tasarı hazırlama yetkisi verildi. 1982 Anayasası kabul edildikten sonra görevi sona erdi.
Asli Kurucu İktidar
Asli kurucu iktidar (orijinal kurucu iktidar), bir devletin yeni anayasasını kendi özgün iradesiyle yapan, önceki hukuki düzenle bağlı olmayan egemen iradedir. Mevcut anayasanın boşluğunda, devrim, bağımsızlık savaşı, rejim değişikliği gibi koşullarda ortaya çıkar. Kurucu meclis, halk oylaması veya olağanüstü kurucu süreçlerle kullanılır. Tali kurucu iktidarın (anayasa değişiklik yetkisinin) zıttı ve üstüdür.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Milletvekili
Milletvekili, Türkiye Büyük Millet Meclisinde halkı temsilen yasama yetkisini kullanan seçilmiş kamu görevlisidir. AY m. 80 uyarınca milletvekilleri seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, tüm Türk milletini temsil eder. Yasa yapma, devlet işlerini denetleme ve bilgi edinme yetkileriyle donatılmıştır; yasama sorumsuzluğu (AY m. 83/1) ve yasama dokunulmazlığı (AY m. 83/2) güvenceleriyle korunur. Görev süresi TBMM'nin beş yıllık yasama dönemi boyuncadır.
Milli Güvenlik Konseyi
Milli Güvenlik Konseyi (MGK), 12 Eylül 1980 askerî müdahalesiyle Türkiye Silahlı Kuvvetleri'nin yönetime el koyması sonucu oluşturulan ve Kurucu Meclis'in askerî kanadını oluşturan yüksek karar organıdır. Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren başkanlığındaki 5 üyeden oluşur. 1982 Anayasasını Danışma Meclisi ile birlikte hazırlamış ve kabul etmiştir. 6 Aralık 1983'e kadar iktidarı elinde tutmuştur.
Temsilciler Meclisi (1961)
Temsilciler Meclisi, 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesi sonrasında kurulan iki organlı Kurucu Meclis'in sivil kanadıdır. 13 Aralık 1960'ta kurulmuştur. 1961 Anayasasını Milli Birlik Komitesi ile birlikte hazırlamıştır. Üyeleri doğrudan halkoyu ile değil, yerel meclisler ve kuruluşlar tarafından dolaylı seçimle belirlenmiştir. 6 Ocak 1961'de çalışmalarına başladı ve Kurucu Meclis görevini 1961 Anayasasının kabulüyle tamamladı.
Halkoylaması (Referandum)
Halkoylaması (Referandum), belirli bir anayasa değişikliği, kanun veya kamu politikası kararının doğrudan seçmen kitlesine sorulması ve sandık sonucunun bağlayıcı olarak uygulanması demokratik karar alma aracıdır; 1982 Anayasası m.175 uyarınca anayasa değişikliklerinde nitelikli çoğunluk sağlanamaması veya Cumhurbaşkanı tercihi durumunda zorunlu veya ihtiyari olarak öngörülür. Türkiye'de 1961 ve 1982 anayasaları ile 1987, 2007, 2010, 2017 değişiklikleri halkoylamasıyla onaylanmıştır.
Cumhurbaşkanı
Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde hem devletin başı hem yürütmenin başı olan, doğrudan halk tarafından seçilen anayasal organdır. 2017 Anayasa değişikliğiyle Başbakanlık kaldırılarak yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına verilmiştir (Anayasa m. 8). Anayasa m. 101-106 arasında düzenlenir; 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları seçilebilir. Görev süresi 5 yıl, en çok iki dönem.
Milli Birlik Komitesi, 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesi sonucu Türk Silahlı Kuvvetleri içinden bir grup subayın yönetime el koyması ile oluştu. Müdahale, dönemin Demokrat Parti iktidarı ve muhalefet arasındaki siyasi gerginliğin tırmanması sonucu gerçekleşti.
MBK askerî müdahalenin uygulayıcısı ve sonraki anayasa yapım sürecinde Kurucu Meclis'in askerî kanadı olarak işlev gördü. Sivil kanat Temsilciler Meclisi idi.
MBK başlangıçta 38 üyeden oluşuyordu. Üyeler, müdahale günü kendini yönetime el koyan subay grubundan geliyordu. Orgeneral Cemal Gürsel MBK Başkanı olarak seçildi ve sonrasında Cumhurbaşkanı oldu.
13 Kasım 1960'ta iç ayrılıklar sonucu 14 MBK üyesi tasfiye edildi (radikal kanat olarak anılan grup). Böylece MBK 24 üyeyle yoluna devam etti.
MBK, 1960-1961 arasında geçici yasama organı olarak faaliyet yürüttü. Kanun hükmünde kararnameler ve yasama işlemleri yoluyla hukuki düzeni değiştirdi.
Müdahaleden sonra oluşturulan geçici hükümet MBK denetiminde çalıştı. Başbakanı MBK belirliyordu.
MBK, Temsilciler Meclisi ile birlikte 1961 Anayasasını hazırladı. Temsilciler Meclisi ile ortak müzakere ve onay süreci yürütüldü. Bu yönüyle MBK, asli kurucu iktidarın ortak kullanıcısı olarak hareket etti.
1961 Anayasası, MBK üyelerinin sonraki siyasi ve hukuki konumlarını Geçici Maddelerle düzenledi:
| Özellik | MBK (1960) | MGK (1980) |
|---|---|---|
| Üye sayısı | 38 → 24 | 5 |
| Sivil kanat | Temsilciler Meclisi | Danışma Meclisi |
| Anayasa | 1961 | 1982 |
| Sonrası statü | Tabii senatörlük | Cumhurbaşkanlığı Konseyi (6 yıl) |
1961 Anayasası'nın görece özgürlükçü karakteri MBK-Temsilciler Meclisi birlikte çalışmasının sonucudur. MBK'nın 1980'deki MGK'ya göre daha kısa süreli ve daha geniş üye tabanlı olması, sivil unsurun etkisini artırmıştır.
MBK seçilmiş değildir; askerî müdahale sonucu oluşmuştur. Bu yönüyle meşruiyet tartışması sürmektedir. Ancak 1961 Anayasası'nın halkoylaması ile kabul edilmesi, sürecin sonuçta halk onayından geçmesini sağlamıştır.