Son güncelleme:
İdari Yargı: İdari yargı, idari işlem ve eylemlerden doğan uyuşmazlıkları çözen yargı koludur. Anayasa m. 125 uyarınca idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır. İdare mahkemeleri, vergi mahkemeleri ve bölge idare mahkemeleri bu yargı kolunu oluşturur. Yüksek mahkemesi Danıştay'dır. Adli yargıdan ayrı bir sistem olarak yargı ayrılığı ilkesi çerçevesinde işler.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Uyuşmazlık Mahkemesi
Uyuşmazlık Mahkemesi, adli yargı ile idari yargı düzenleri arasında çıkan görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözen, Anayasa ile kurulmuş yüksek mahkemedir (Anayasa m. 158). Başkanlığını Anayasa Mahkemesi kendi üyeleri arasından seçtiği bir üye yapar. Olumlu ve olumsuz görev uyuşmazlıkları (iki yargı düzeninin de davaya bakmayı kabul veya reddetmesi) ile hüküm uyuşmazlıklarını (aynı konuda çelişen kararlar) inceler; kararı kesindir.
Danıştay
Danıştay, idari mahkemelerce verilen kararların son inceleme merciidir ve yasa ile gösterilen belli davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakan anayasal yüksek mahkemedir (Anayasa m. 155). İdari yargı kolunun en üst yargı organıdır. Üyelerinin dörtte biri Cumhurbaşkanınca, kalanı Hakimler ve Savcılar Kurulu tarafından seçilir. Cumhurbaşkanınca gönderilen kanun tasarıları ve tüzük tasarıları hakkında istişari görüş verir.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Bireysel Başvuru
Bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden AİHS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi hakkıdır (Anayasa m. 148/3). 2010 Anayasa değişikliği ile getirilmiş, 23 Eylül 2012'den itibaren uygulanmaya başlamıştır. AİHM öncesi tüketilmesi gereken iç hukuk yolu sayılır; AYM bu yolla norm iptal edemez.
Adli Yargı
Adli yargı, özel hukuk ve ceza hukuku uyuşmazlıklarının çözümlendiği yargı koludur. Anayasa m. 142 uyarınca genel yargı kolunu oluşturur; ceza mahkemeleri, hukuk mahkemeleri, sulh, asliye, ağır ceza, ticaret ve iş mahkemeleri gibi birimlerden meydana gelir. Yüksek mahkemesi Yargıtay'dır. İdari uyuşmazlıkların çözüldüğü idari yargının karşısında yer alır; yargı ayrılığı ilkesinin temelini oluşturur.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Yargı Ayrılığı İlkesi
Yargı ayrılığı ilkesi, farklı hukuk dallarına ait uyuşmazlıkların ayrı yargı kolları (adli yargı, idari yargı, askeri yargı) tarafından çözülmesini öngören anayasal ilkedir. Yargı birliği ilkesinin zıttıdır. Türkiye'de Anayasa m. 142 ve sonraki düzenlemelerle yargı ayrılığı kural kabul edilmiştir. Farklı yargı kolları arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıkları Uyuşmazlık Mahkemesi tarafından çözülür.
Hukuk Devleti
Hukuk Devleti, devletin tüm organ ve işlemlerinin hukuka bağlı olduğu, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin keyfi müdahaleye karşı anayasal güvence altında olduğu ve idarenin eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi olduğu anayasal devlet modelidir; 1982 Anayasası m.2 Türkiye Cumhuriyetinin nitelikleri arasında sayar ve m.4 ile değiştirilemez kapsamındadır. Anayasanın üstünlüğü, temel hakların güvencesi ve yargısal denetim temel unsurlarıdır.
"İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır." — Anayasa m.125/1
İdari yargı, idari işlem ve eylemlerden doğan uyuşmazlıkları çözmekle görevli yargı koludur. Anayasa m. 125/1: "İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır." Bu hüküm idari yargının anayasal güvencesidir ve yargı ayrılığı ilkesi çerçevesinde idari yargıya ayrı bir alan çizer.
2016'dan itibaren idari yargıda da istinaf sistemi kuruldu. Bölge idare mahkemeleri ilk derece kararlarına karşı ikinci derece denetim yapar; hem maddi olay hem hukukilik incelenir.
Danıştay idari yargının yüksek mahkemesidir. Temyiz incelemesi, içtihadı birleştirme kararları ve bazı ilk derece davaları (Cumhurbaşkanlığı kararnameleri gibi düzenleyici işlemlerin iptali) görevi alır.
İdari işlemin hukuka aykırılığı nedeniyle iptalinin istendiği davadır. Beş sakatlık sebebi: yetki, şekil, sebep, konu ve amaç unsurlarında hata. Hukuk devleti ilkesi çerçevesinde idari işlemlerin hukuka uygunluk denetimi temel işlevdir.
İdari işlem ve eylemden doğan zararların tazmini için açılır. Maddi ve manevi tazminat istenebilir. İptal davasıyla birlikte veya bağımsız olarak açılabilir.
İdari sözleşme uyuşmazlıklarında açılır. Kamu hizmeti imtiyaz sözleşmeleri, bayındırlık sözleşmeleri ve benzeri idari sözleşmelerden doğar.
Vergi mahkemeleri idari yargı kolu içinde özel bir konumdadır. Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülüklere ilişkin uyuşmazlıklar bu mahkemelerde çözülür. Temyiz mercii Danıştay'ın vergi dairesidir. Vergi yargılamasında Vergi Usul Kanunu ve İdari Yargılama Usulü Kanunu birlikte uygulanır.
İdari yargı, sadece hukuka uygunluk denetimi yapar; yerindelik denetimi yapamaz (Anayasa m. 125/4). İdarenin takdir yetkisi, hukuka uygunluk sınırlarında denetlenir. Ölçülülük ilkesi çerçevesinde takdir yetkisinin kullanımı da denetlenebilir.
Adli yargıdan ayrı bir yargı kolu olarak işler (yargı ayrılığı ilkesi). İdare-hukuki uyuşmazlık niteliği belirsizse Uyuşmazlık Mahkemesi devreye girer.
İdari yargıda verilen kararlara karşı olağan kanun yolları tüketildikten sonra Anayasa Mahkemesi'ne bireysel başvuru yolu açıktır. Bir idari davada kanunun anayasaya aykırılığı iddia edilirse idari yargı mahkemesi anayasaya aykırılık itirazı yoluyla AYM'ye başvurabilir.