Kimsenin eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamayacağı, ilköğretimin zorunlu ve devlet okullarında parasız olduğu sosyal haktır (AY m.42). Devletin pozitif yükümlülüğü vardır.
Eğitim ve öğrenim hakkı, bireylerin eğitim olanaklarından yararlanma ve bilgi edinme hakkını güvence altına alan temel bir sosyal haktır. AY m.42, eğitim ve öğrenim hakkını kapsamlı biçimde düzenleyerek kimsenin eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamayacağını hükme bağlamıştır. Bu hak, bireylerin kişisel gelişiminin ve toplumsal ilerlemenin vazgeçilmez ön koşuludur.
AY m.42/1, eğitim ve öğrenim hakkını negatif statü hakları boyutuyla ele alarak kimsenin bu haktan yoksun bırakılamayacağını belirtir. AY m.42/2 ve devamı ise eğitim ve öğretimin devletin gözetim ve denetimi altında yapılacağını, ilköğretimin zorunlu ve devlet okullarında parasız olduğunu düzenleyerek hakkın pozitif boyutunu ortaya koyar. Bu çifte yapı, eğitim hakkının hem özgürlük hem de sosyal hak niteliğini yansıtmaktadır.
AY m.42/5 uyarınca ilköğretim, kız ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur ve devlet okullarında parasızdır. Bu anayasal güvence, eğitim hakkının en temel bileşenidir. Zorunlu eğitim, devletin eğitim hizmeti sunma yükümlülüğünü ve bireylerin eğitime katılma ödevini birlikte ifade eder.
Zorunlu eğitim süresi, Milli Eğitim Temel Kanunu ve ilgili mevzuatla belirlenmektedir. Günümüzde zorunlu eğitim süresi 12 yıl olarak uygulanmaktadır (4+4+4 sistemi). Bu sürenin anayasal güvencenin altında kalmaması gerekmektedir.
Parasız ilköğretim ilkesi, eğitim hakkının ekonomik engellere takılmadan kullanılabilmesini amaçlar. Devlet okullarında eğitim ücretsizdir ve devlet, eğitim materyalleri, ders kitapları ve destek hizmetleri sağlayarak bu ilkeyi somutlaştırır. İhtiyaç sahibi öğrencilere burs, yemek, barınma gibi ek destekler de eğitim hakkının etkin kullanımını sağlamaya yönelik sosyal devlet uygulamalarıdır.
Eğitim hakkının kullanımında eşitlik ilkesi, AY m.10 ile birlikte AY m.42'nin birlikte yorumlanmasını gerektiren temel bir boyuttur. Eğitimde fırsat eşitliği, tüm bireylerin cinsiyet, etnik köken, sosyoekonomik durum, engellilik ve diğer ayrımcılık temelleri gözetilmeksizin eğitim olanaklarından eşit biçimde yararlanabilmesini ifade eder.
Devlet, eğitimde fırsat eşitliğini sağlamak amacıyla çeşitli pozitif tedbirler almakla yükümlüdür. Kırsal bölgelerdeki eğitim altyapısının güçlendirilmesi, engelli öğrencilere yönelik özel eğitim hizmetleri, maddi durumu yetersiz ailelerin çocuklarına burs ve destek sağlanması bu tedbirlerin başlıcalarıdır. Eğitimde cinsiyet eşitliğinin sağlanması, özellikle kız çocuklarının eğitime erişiminin artırılması da eşitlik ilkesinin önemli bir gerekliliğidir.
AY m.42, eğitim ve öğretim özgürlüğünü bazı anayasal sınırlarla çerçevelemiştir. Eğitim ve öğretim, Atatürk ilke ve inkılâpları doğrultusunda, çağdaş bilim ve eğitim esaslarına göre devletin gözetim ve denetimi altında yapılır. Bu sınırlamalar, eğitimin laik, bilimsel ve demokratik niteliğinin korunmasını amaçlamaktadır.
AY m.42/3 uyarınca eğitim ve öğretim hürriyeti, Anayasaya sadakat borcunu ortadan kaldırmaz. Bu hüküm, eğitim özgürlüğünün Anayasa'nın temel ilkeleriyle sınırlandığını vurgular. Eğitim kurumlarında Anayasa'ya aykırı faaliyetlerin yürütülmesi bu sınırlamanın ihlali anlamına gelir.
Eğitim ve öğretim kurumlarında yalnızca eğitim, öğretim, araştırma ve inceleme ile ilgili faaliyetler yürütülür. Bu faaliyetler hiçbir şekilde engellenemez. Bu düzenleme, eğitim kurumlarının özerkliğini ve akademik özgürlüğü korumaya yönelik bir güvencedir.