Anayasa Hukuku
Dernek Kurma Hürriyeti Nedir?
Tanım
Herkesin önceden izin almaksızın dernek kurma ve derneğe üye olma ya da üyelikten çıkma hakkıdır (AY m.33). Dernek kurma hürriyeti ancak kanunla sınırlanabilir.
Sayfa yükleniyor
Herkesin önceden izin almaksızın dernek kurma ve derneğe üye olma ya da üyelikten çıkma hakkıdır (AY m.33). Dernek kurma hürriyeti ancak kanunla sınırlanabilir.
Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Hakkı
Herkesin önceden izin almaksızın silahsız ve saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkıdır (AY m.34). Milli güvenlik ve kamu düzeni gibi nedenlerle kanunla sınırlanabilir.
Siyasi Parti
Demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları olarak anayasal güvenceye sahip, önceden izin almadan kurulan örgütlerdir (AY m.68-69). Tüzük ve programları Anayasaya uygun olmak zorundadır.
Dernek kurma hürriyeti, bireylerin önceden izin almaksızın dernek kurabilme, derneğe üye olabilme ve dernekten ayrılabilme haklarını kapsayan temel bir özgürlüktür. Örgütlenme özgürlüğünün en önemli görünüm biçimlerinden biri olan bu hak, bireylerin ortak amaçlarını gerçekleştirmek için bir araya gelmelerini güvence altına alır.
Dernek kurma hürriyeti, demokratik toplum düzeninin vazgeçilmez unsurlarından biri olan çoğulculuğun somut yansımasıdır. Bu hak sayesinde bireyler; sosyal, kültürel, mesleki, hayır amaçlı ve diğer pek çok alanda örgütlenerek toplumsal yaşama aktif biçimde katılabilirler. Sivil toplumun güçlenmesi ve demokratik katılımın sağlanması doğrudan dernek kurma hürriyetinin etkin kullanımına bağlıdır.
Dernek kurma hürriyeti, hem bireysel hem de kolektif bir hak niteliği taşır. Bireysel boyutuyla kişinin dernek kurma veya derneğe katılma iradesini korurken, kolektif boyutuyla derneğin tüzel kişi olarak faaliyetlerini serbestçe sürdürmesini güvence altına alır.
1982 Anayasası'nın 33. maddesi dernek kurma hürriyetini düzenlemektedir. Maddeye göre herkes önceden izin almaksızın dernek kurma ve bunlara üye olma ya da üyelikten çıkma hürriyetine sahiptir. Hiç kimse bir derneğe üye olmaya veya dernekte üye kalmaya zorlanamaz.
AY m.33/2'ye göre dernek kurma hürriyeti ancak millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık, genel ahlâk ile başkalarının hürriyetlerinin korunması sebepleriyle ve kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlama sebepleri tahdididir (sınırlı sayıda).
AY m.33/3 derneklerin kanunun öngördüğü hallerde hâkim kararıyla kapatılabileceğini veya faaliyetten alıkonulabileceğini belirtmektedir. Ancak millî güvenliğin, kamu düzeninin, suç işlenmesini veya suçun devamını önlemenin yahut yakalamanın gerektirdiği hallerde gecikmede sakınca varsa, kanunla bir merci derneği faaliyetten men ile yetkilendirilebilir; bu karar 24 saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur.
Genel sınırlama rejimini düzenleyen AY m.13 de dernek kurma hürriyetinin sınırlandırılmasında uygulanır: sınırlama kanunla yapılmalı, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine uygun olmalı, hakkın özüne dokunmamalıdır.
Anayasa Mahkemesi içtihadında dernek kurma hürriyeti, demokratik toplumun temel değerlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Mahkeme, bu hakkın sınırlandırılmasında zorunlu toplumsal ihtiyaç testini uygulamakta ve sınırlamaların dar yorumlanması gerektiğini vurgulamaktadır.
AYM, derneklerin kapatılmasının en ağır müdahale aracı olduğunu belirterek, kapatma kararının ancak daha hafif tedbirlerin yetersiz kaldığı durumlarda ve son çare olarak verilebileceğini içtihat etmiştir. Bu yaklaşım, ölçülülük ilkesinin (elverişlilik, gereklilik, orantılılık) katı biçimde uygulanmasını gerektirmektedir.
Bireysel başvuru kararlarında ise Mahkeme, dernek yöneticilerine yönelik cezai kovuşturmaların ve derneklerin faaliyetlerine yönelik idari müdahalelerin dernek kurma hürriyetini ihlal edebileceğini ortaya koymuştur.
| Kavram | Anayasal Dayanak | Farklılık |
|---|---|---|
| Dernek kurma hürriyeti | AY m.33 | Kâr amacı gütmeyen sivil toplum örgütlenmesi |
| Sendika kurma hakkı | AY m.51 | Çalışanların ekonomik/sosyal haklarını koruma amaçlı |
| Siyasi parti kurma | AY m.68 | Siyasi iktidarı elde etme amacı taşır |
| Vakıf kurma hakkı | AY m.33 (kıyasen) | Malvarlığının belirli amaca tahsisi |
| Toplantı ve gösteri hakkı | AY m.34 | Geçici bir araya gelme; süreklilik yok |