Siyasi partilerin iç işleyişlerinde demokratik ilkelere uygun hareket etmesi gerekliliğidir (AY m.69). Parti yönetim organlarının seçimle belirlenmesi ve üyelerin haklarının korunması bu ilkenin unsurlarıdır.
Parti içi demokrasi, siyasi partilerin iç işleyişlerinde demokratik ilke ve usullerin uygulanmasını ifade eden bir kavramdır. AY m.69/1 uyarınca siyasi partilerin faaliyetleri, parti içi düzenlemeleri ve çalışmaları demokrasi ilkelerine uygun olarak kanunla düzenlenir. Bu anayasal hüküm, siyasi partilerin yalnızca dışa dönük faaliyetlerinde değil, iç örgütlenmelerinde de demokratik standartlara uymasını zorunlu kılmaktadır.
Parti içi demokrasi, demokratik sistemin temel yapı taşlarından biridir. Zira demokratik yönetimi hedefleyen siyasi partilerin kendi iç yapılarında antidemokratik uygulamalara yer vermeleri, demokrasinin özüyle çelişir. Parti içi demokrasinin sağlanması; karar alma süreçlerinde katılımcılık, yöneticilerin hesap verebilirliği, şeffaf aday belirleme mekanizmaları ve üyelerin haklarının korunmasını gerektirir.
Siyasi partilerin iç işleyişi büyük ölçüde parti tüzüğü ve programı tarafından belirlenir. Parti tüzüğü, partinin örgütlenme yapısını, karar alma mekanizmalarını, üyelik esaslarını, disiplin kurallarını ve kongre usullerini düzenleyen temel iç hukuk belgesidir. Parti programı ise partinin ideolojik yönelimini, politika tercihlerini ve toplumsal vizyonunu ortaya koyan siyasi belgedir.
2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu, parti tüzüklerinde bulunması gereken asgari unsurları belirlemiştir. Buna göre tüzüklerde; partinin adı, amacı, merkezi, örgütlenme yapısı, üyelik koşulları, kongre usulleri, disiplin esasları ve mali hükümler yer almalıdır. Bu düzenleme, parti içi demokratik işleyişin asgari standartlarını güvence altına almaktadır.
Parti içi demokratik işleyişin sağlıklı biçimde sürdürülebilmesi, tüzük hükümlerinin uygulanmasına bağlıdır. Tüzüğe aykırı kararlar, parti içi itiraz mekanizmalarıyla ve nihayetinde yargısal denetimle düzeltilebilir.
Parti içi demokrasinin en somut yansıması, kongre sistemidir. Siyasi partilerin il, ilçe ve büyük kongreleri, karar alma süreçlerinin temelini oluşturur. Kongrelerde parti yöneticileri seçilir, parti politikaları belirlenir ve önemli kararlar alınır. Kongrelerin düzenli aralıklarla toplanması ve delegelerin özgür iradeleriyle oy kullanabilmesi, parti içi demokrasinin vazgeçilmez gerekleridir.
Büyük kongre, partinin en üst karar organıdır ve genel başkan dahil merkez organlarının seçimi burada gerçekleşir. İl ve ilçe kongreleri ise yerel düzeyde parti yönetiminin belirlenmesinde etkili olan organlardır. Kongrelerin zamanında yapılması, katılımın geniş tutulması ve oylamaların şeffaf biçimde gerçekleştirilmesi parti içi demokrasinin temel göstergeleridir.
Parti içi demokrasinin en tartışmalı boyutlarından biri, milletvekili ve yerel yönetim adaylarının belirlenmesi sürecidir. Aday belirleme yöntemleri arasında ön seçim, merkez yoklaması ve teşkilat yoklaması gibi farklı usuller bulunmaktadır. Ön seçim, parti üyelerinin doğrudan oy kullanarak adayları belirlemesi yöntemi olarak en demokratik usul kabul edilir.
Şeffaflık, parti içi demokrasinin olmazsa olmaz koşullarından biridir. Parti organlarının kararlarının üyelere duyurulması, mali işlemlerin şeffaf biçimde yürütülmesi ve üyelerin bilgi edinme haklarının korunması, şeffaflığın temel unsurlarını oluşturur. Parti içi iletişim kanallarının etkin işleyişi ve üyelerin karar alma süreçlerine erişim imkânlarının genişliği, şeffaflığın somut göstergeleridir.