Anayasa Hukuku
Üniter Devlet Nedir?
Tanım
Devletin tek bir anayasa, tek bir yasama organı ve tek bir hukuk düzenine sahip, bölünmez bir bütün olarak örgütlenmesidir. Türkiye Cumhuriyeti üniter devlet yapısına sahiptir (AY m.3).
Sayfa yükleniyor
Devletin tek bir anayasa, tek bir yasama organı ve tek bir hukuk düzenine sahip, bölünmez bir bütün olarak örgütlenmesidir. Türkiye Cumhuriyeti üniter devlet yapısına sahiptir (AY m.3).
Devletin Bölünmez Bütünlüğü
Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütün olduğunu ifade eden anayasal ilkedir (AY m.3). Değiştirilemez hükümler arasında yer alır ve üniter devlet yapısının temelini oluşturur.
Merkezden Yönetim
Kamu hizmetlerinin başkentteki merkezi organlar ve bunların taşra teşkilatları tarafından yürütülmesi ilkesidir (AY m.123, m.126). İllerde vali merkezden yönetimin temsilcisidir.
Üniter devlet, ülke genelinde tek bir anayasanın geçerli olduğu, tek bir yasama organının bulunduğu ve egemenliğin bölünmez bir bütün olarak merkezi otorite tarafından kullanıldığı devlet biçimidir. Bu modelde devlet otoritesi tek bir merkezden yönetilir; yerel yönetimler merkezi idarenin belirlediği sınırlar çerçevesinde faaliyet gösterir. Üniter devlet, federal devlet modelinin karşıtı olarak konumlandırılır.
Türkiye Cumhuriyeti, kuruluşundan bu yana üniter devlet yapısını benimsemiştir. 1982 Anayasası'nın 3. maddesi "Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür" hükmünü içermekte olup bu ilke Anayasa'nın değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez hükümleri arasında yer almaktadır (AY m.4).
Üniter devlette ülkenin tamamında geçerli olan tek bir anayasa bulunur. Federal devletlerde olduğu gibi federe birimlerin kendi anayasaları yoktur. Tüm yasama faaliyetleri tek bir organdan (Türkiye'de TBMM) kaynaklanır ve çıkarılan kanunlar ülkenin her yerinde aynı şekilde uygulanır. Bu durum hukuk birliğini ve eşit vatandaşlık ilkesini güvence altına alır.
Üniter devlette egemenlik yetkisini kullanan tek bir yasama organı mevcuttur. Türkiye'de bu organ, 600 milletvekilinden oluşan Türkiye Büyük Millet Meclisi'dir (AY m.75). Federal sistemlerdeki eyalet meclisleri gibi bölgesel yasama organları bulunmaz. Yerel meclisler (il genel meclisi, belediye meclisi) yalnızca idari kararlar alabilir; kanun koyma yetkileri yoktur.
Üniter devlet, mutlaka merkeziyetçi bir yapıya sahip olmak zorunda değildir. İdari yerinden yönetim (desantralizasyon) ile merkezi idarenin bazı görev ve yetkileri yerel yönetimlere devredilebilir. Türkiye'de il özel idareleri, belediyeler ve köyler anayasal güvence altında yerel yönetim birimleridir (AY m.127). Ancak bu birimler egemenlik yetkisi kullanmaz; idari vesayet denetimine tabidirler.
AY m.3'te yer alan devletin bölünmez bütünlüğü ilkesi, AY m.4 tarafından koruma altına alınmıştır. Bu maddeye göre Anayasa'nın ilk üç maddesi değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif dahi edilemez. Bu düzenleme, üniter devlet yapısını anayasal düzeyde mutlak koruma altına alan sert bir güvence mekanizmasıdır.
Anayasa Mahkemesi, üniter devlet ilkesiyle bağdaşmayan yasal düzenlemeleri iptal etme yetkisine sahiptir. Ayrıca siyasi partilerin programları ve faaliyetleri de bu ilkeyle uyumlu olmak zorundadır; aksi halde parti kapatma yaptırımıyla karşılaşabilirler (AY m.69).
Türk hukuk doktrini, üniter devlet ilkesinin yalnızca ülke bütünlüğünü değil, aynı zamanda millet bütünlüğünü de kapsadığını kabul etmektedir. Bu çerçevede etnik, dini veya bölgesel temelli ayrımcı düzenlemeler üniter devlet ilkesiyle bağdaşmaz.
Federal devlette egemenlik, merkezi hükümet ile federe birimler arasında paylaşılır. Her federe birimin kendi anayasası, yasama organı ve yargı sistemi bulunabilir. ABD, Almanya ve İsviçre federal devlet örnekleridir. Üniter devlette ise egemenlik bölünmez bir bütündür ve tek merkezden kullanılır. Fransa, Japonya ve Türkiye üniter devlet örnekleridir.
Bölgeli devlet modeli ise üniter devlet ile federal devlet arasında bir ara form olarak değerlendirilir. İspanya ve İtalya'da uygulanan bu modelde, bölgelere geniş özerklik tanınmakla birlikte egemenlik merkezi devlette kalır.