Son güncelleme:
Halk Egemenliği: Halk egemenliği, devlet iktidarının kaynağının soyut bir ulus ya da devlet değil, somut bireylerden oluşan halk olduğunu ileri süren egemenlik kuramıdır. Rousseau'nun toplumsal sözleşme anlayışıyla özdeşleşmiştir. Her bireyin egemenliğin bir parçasına sahip olduğu, doğrudan ve bireysel katılımı öne çıkaran yaklaşımdır. Milli egemenlikten farklı olarak temsil ve doğrudan demokrasi unsurlarını birlikte barındırır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Seçme ve Seçilme Hakkı
Seçme ve seçilme hakkı, vatandaşların kamu iradesinin oluşumuna sandıkta oy vererek katılması (aktif) ve seçilmek üzere aday olabilmesi (pasif) biçiminde iki boyutlu olarak kullanılan siyasi bir temel haktır. Anayasa m. 67 ile güvence altına alınmış, AİHS Ek Protokol 1 m.3 serbest seçim hakkı çerçevesinde uluslararası denetime tabi kılınmıştır. Aktif statü hakkı olarak [katılma hakları] grubunda yer alır ve yalnızca Türk vatandaşlarınca kullanılabilir.
Egemenlik
Egemenlik, belirli bir toprak parçası üzerinde yaşayan insan topluluğu üzerinde üstün otoriteye sahip olma ve bu otoriteyi başka bir güce tabi olmaksızın kullanabilme yetkisini ifade eden devletin kurucu unsuru ve anayasa hukukunun temel kavramıdır; 1982 Anayasası m.6 uyarınca egemenlik kayıtsız şartsız Millet'indir, Türk Milleti egemenliğini Anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organları eliyle kullanır, hiçbir organ kaynağını Anayasadan almayan devlet yetkisi kullanamaz.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Doğrudan Demokrasi
Doğrudan demokrasi, halkın siyasi karar alma yetkisini temsilciler aracılığıyla değil, doğrudan kullandığı demokrasi biçimidir. Antik Atina'nın "agora" modeli ile sembolleşir. Modern çağda referandum, halk teşebbüsü, halk vetosu ve geri çağırma gibi kurumlarla sınırlı ölçüde uygulanır. İsviçre doğrudan demokrasinin en gelişmiş modern örneğidir. Tam doğrudan demokrasi pratikte büyük ölçekli devletlerde uygulanabilir değildir.
Milli Egemenlik
Millî egemenlik, devlet kudretinin tek ve bölünmez sahibinin "millet" adlı tüzel kişi olduğu ve bu egemenliğin Anayasanın öngördüğü usuller ile yetkili organlar aracılığıyla kullanıldığı anayasal ilkedir. Anayasa m. 6 uyarınca egemenlik kayıtsız şartsız Milletindir; hiçbir kişi, zümre veya sınıfa bırakılamaz; hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayan bir Devlet yetkisi kullanamaz. İlke, 1921 Anayasası'ndan bu yana Türk anayasal düzeninin kurucu taşı niteliğindedir.
Genel Oy İlkesi
Genel Oy İlkesi, seçmenlik hakkının servet, eğitim, cinsiyet, ırk, dil, din, sosyal sınıf gibi kriterlere bağlanmaksızın belirli bir yaşı doldurmuş ve seçim ehliyetine sahip tüm yurttaşlara tanınmasını ifade eden, çağdaş demokratik seçim sistemlerinin temel anayasal ilkesidir; 1982 Anayasası m.67 uyarınca seçimler serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy esaslarına göre yapılır. Türkiye'de kadın oyu 1930 yerel ve 1934 milletvekili, seçme yaşı günümüzde 18'dir.
Toplumsal Sözleşme
Toplumsal sözleşme, devlet ve siyasi iktidarın meşru kaynağını bireyler arasında yapıldığı varsayılan kurucu bir anlaşmaya bağlayan siyasi ve hukuki kuramdır. Thomas Hobbes, John Locke ve Jean-Jacques Rousseau'nun temsil ettiği klasik doktrindir. Sözleşme ile bireyler doğa durumundan çıkıp toplumsal düzene geçer ve iktidarı belirli bir amaç için oluşturur. Modern anayasacılığın ve demokratik meşruiyetin felsefi temelidir.
Halkoylaması (Referandum)
Halkoylaması (Referandum), belirli bir anayasa değişikliği, kanun veya kamu politikası kararının doğrudan seçmen kitlesine sorulması ve sandık sonucunun bağlayıcı olarak uygulanması demokratik karar alma aracıdır; 1982 Anayasası m.175 uyarınca anayasa değişikliklerinde nitelikli çoğunluk sağlanamaması veya Cumhurbaşkanı tercihi durumunda zorunlu veya ihtiyari olarak öngörülür. Türkiye'de 1961 ve 1982 anayasaları ile 1987, 2007, 2010, 2017 değişiklikleri halkoylamasıyla onaylanmıştır.
Bilgi Edinme Hakkı
Bilgi edinme hakkı, bireylerin kamu kurum ve kuruluşlarının faaliyetleri hakkında bilgi ve belge talep edebilme hakkıdır. 2010 anayasa değişikliği ile Anayasa m. 74/3'te açıkça anayasal güvenceye kavuşmuş; 4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu (2003) ile detaylı düzenlenmiştir. Kamu kurumlarına başvurulara 15 iş günü içinde cevap zorunluluğu getirir; erişim kural, kısıtlama istisnadır. Şeffaflık ve hesap verebilirliğin demokratik güvencesidir.
Seçim Sistemi
Seçim sistemi, seçmenlerin sandıkta kullandığı oyların parlamento sandalyelerine ya da kamu görevlerine dönüştürülme yöntemini belirleyen kurallar bütünüdür. Nispi temsil, çoğunluk ve karma olmak üzere üç ana ailesi vardır; Türkiyede milletvekili seçimleri nispi temsilin d''Hondt uygulaması, cumhurbaşkanı seçimi iki turlu mutlak çoğunluk esasına göre yapılır. Anayasa m. 67 temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkelerini bağdaştırma yükümlülüğü getirir.
Halk egemenliği, devlet iktidarının kaynağını, soyut bir tüzel kişilik (millet, devlet) yerine somut bireylerden oluşan halkta gören kuramdır. Her birey, egemenliğin eşit bir payına sahiptir ve bu payları iradelerinin toplamıyla devlet iktidarına kaynaklık eder.
Jean-Jacques Rousseau'nun Toplumsal Sözleşme (Du contrat social, 1762) eseri halk egemenliği kuramının klasik kaynağıdır. Rousseau'ya göre:
Bu yaklaşım, toplumsal sözleşme doktrininin radikal halk egemenliği kanadını oluşturur.
Egemenlik bir bütün olmakla birlikte, her vatandaş egemenliğin eşit bir "payına" sahiptir. Bu bakımdan halk egemenliği milli egemenlik kuramından ayrılır (milli egemenlikte egemenlik bölünemez bir ulusal birime aittir).
Halk egemenliği mantığı, iktidar kullanımını mümkün olduğunca temsilsiz ve doğrudan biçimde halka devreder. Referandum, yasa teşebbüsü, halk vetosu gibi mekanizmalar bu eğilimin araçlarıdır (doğrudan demokrasi).
Halk egemenliği kuramı, kapsamlı ve eşit genel oy ilkesine dayanır. Halkın tamamı (vatandaşlık, yaş vb. ölçütler dışında) karara katılmalıdır.
| Özellik | Halk Egemenliği | Milli Egemenlik |
|---|---|---|
| Kaynak | Somut halk | Soyut millet |
| Parçalanabilirlik | Bireysel paylar | Bölünmez birlik |
| Temsil | Doğrudan eğilim | Temsil esas |
| Tipik savunucu | Rousseau | Sieyès, Fransız Devrimi sonrası |
Anayasa m. 6 "Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir" demektedir. Bu formül milli egemenlik doktrinine daha yakındır. Türk anayasal sistemi temsili demokrasiyi esas alır; doğrudan demokrasi unsurları (referandum) sınırlıdır.
Bununla birlikte bireyin seçme ve seçilme hakkı, halkoylaması (referandum) mekanizmaları ve bilgi edinme hakkı gibi unsurlar halk egemenliği yaklaşımının da uygulamada yer bulmasını sağlar.