Siyasi parti üyelerinin parti kararlarına uyma yükümlülüğüdür. Ancak AY m.80 uyarınca milletvekilleri parti talimatıyla bağlı olmayıp tüm milleti temsil eder; parti disiplini emredici vekalet yasağıyla sınırlıdır.
Parti İçi Demokrasi
Siyasi partilerin iç işleyişlerinde demokratik ilkelere uygun hareket etmesi gerekliliğidir (AY m.69). Parti yönetim organlarının seçimle belirlenmesi ve üyelerin haklarının korunması bu ilkenin unsurlarıdır.
Siyasi Parti
Demokratik siyasi hayatın vazgeçilmez unsurları olarak anayasal güvenceye sahip, önceden izin almadan kurulan örgütlerdir (AY m.68-69). Tüzük ve programları Anayasaya uygun olmak zorundadır.
Parti disiplini, siyasi parti üyelerinin parti tüzüğü, programı ve yetkili organlarının kararlarına uygun davranmasını sağlamaya yönelik iç düzenleme ve yaptırım mekanizmalarının bütünüdür. Siyasi partilerin etkin biçimde faaliyet gösterebilmesi, tutarlı bir siyasi çizgi izleyebilmesi ve seçmen iradesini parlamentoya taşıyabilmesi açısından parti disiplini önemli bir işlev görür. Ancak parti disiplini ile milletvekilliğinin bağımsızlığı arasındaki denge, anayasa hukukunun en tartışmalı konularından biridir.
AY m.80 uyarınca milletvekilleri, seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, bütün milleti temsil ederler. Bu düzenleme, milletvekilliğinin bağımsız niteliğini vurgular ve parti disiplininin mutlak bir itaat ilişkisine dönüşmesini engeller. Milletvekillerinin parti kararlarına bağlılığı ile bireysel vicdani kanaatleri arasındaki gerilim, parlamenter sistemlerin evrensel bir sorunsalıdır.
Siyasi partilerin iç düzenlerinde çeşitli disiplin yaptırımları öngörülmektedir. Bu yaptırımlar hafiften ağıra doğru sırasıyla uyarı, kınama, geçici ihraç (uzaklaştırma) ve kesin ihraç (partiden çıkarma) biçiminde kademeli bir yapı arz eder.
Uyarı, en hafif disiplin yaptırımıdır ve parti üyesinin belirli bir davranışının uygun bulunmadığının kendisine bildirilmesini ifade eder. Kınama, uyarıdan daha ağır bir yaptırım olup üyenin davranışının parti organlarınca resmen eleştirilmesi anlamına gelir. Geçici ihraç, üyenin belirli bir süreyle parti faaliyetlerinden uzaklaştırılmasıdır. Kesin ihraç ise en ağır yaptırım olup üyenin parti ile olan bağının tamamen kesilmesidir.
Bu disiplin kararları parti tüzüğünde belirtilen yetkili disiplin organları tarafından alınır. 2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu, parti disiplin kurullarının oluşumuna ve işleyişine ilişkin genel çerçeveyi belirlemektedir.
Parti disiplininin milletvekilliği üzerindeki etkisi, anayasal güvencelerle sınırlandırılmıştır. AY m.84 uyarınca partisinden istifa eden milletvekili, milletvekilliğini kaybetmez. Aynı şekilde, partisi kapatılan milletvekili de milletvekilliğini sürdürür. Bu düzenlemeler, milletvekilliğinin parti üyeliğinden bağımsız bir anayasal statü olduğunu ortaya koymaktadır.
Bir milletvekilinin partisinden ihraç edilmesi, doğrudan milletvekilliğinin düşmesine yol açmaz. İhraç edilen milletvekili, bağımsız olarak görevine devam edebilir veya başka bir partiye katılabilir. Bu durum, parti disiplininin milletvekilliği statüsü üzerindeki etkisini sınırlayan önemli bir anayasal güvencedir.
Ancak uygulamada parti disiplini, özellikle parti grubu kararlarına uyma zorunluluğu aracılığıyla milletvekillerinin yasama faaliyetlerini önemli ölçüde yönlendirmektedir. Grup kararları, milletvekillerinin belirli yasa teklifleri hakkında nasıl oy kullanacağını belirleyebilmektedir. Bununla birlikte, Anayasa'nın açıkça belirttiği bazı konularda (yasama dokunulmazlığının kaldırılması, Anayasa değişiklikleri gibi) parti grubu kararı alınamaz.
Parti disiplin süreçlerinde hukuka uygunluğun sağlanması için çeşitli güvenceler mevcuttur. Disiplin soruşturmasına maruz kalan üyenin savunma hakkı bulunmaktadır. Disiplin kararlarına karşı parti içi itiraz mekanizmaları öngörülmüştür. Ayrıca kesin ihraç kararlarına karşı yargı yoluna başvurulabilir.
2820 sayılı Siyasi Partiler Kanunu, parti disiplin işlemlerinin hukuka uygunluğunu denetlemeye olanak tanımaktadır. Üyeler, disiplin kararlarının tüzüğe veya kanuna aykırı olduğunu ileri sürerek yargısal denetim talep edebilirler. Bu güvenceler, parti disiplininin keyfi biçimde uygulanmasını engellemektedir.