Son güncelleme:
Velayet: Velayet, Türk Medeni Kanunu m.335-351 arasında düzenlenen ve ana-babanın küçük veya kısıtlı çocuğu üzerindeki bakım, gözetim, eğitim, temsil ve mal yönetim hak ve yükümlülükleri bütünüdür. Evlilik içinde ana-baba tarafından birlikte kullanılır; boşanmada TMK m.182 uyarınca hâkim velayeti eşlerden birine verir. Kaldırma (m.348) ve değiştirme (m.349) çocuğun üstün yararına bağlıdır; anayasal dayanağı AY m.41 aile ve çocuk korumasıdır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Boşanmanın Mali Sonuçları
Boşanmanın mali sonuçları, Türk Medeni Kanunu m.174-178 arasında düzenlenen ve boşanma kararıyla birlikte eşler arasında doğan parasal yükümlülükleri ifade eder. Dört ana başlıkta toplanır: maddi tazminat (m.174/1), manevi tazminat (m.174/2), yoksulluk nafakası (m.175) ve mal rejimi tasfiyesi (m.202 vd). Ayrıca tedbir nafakası ve iştirak nafakası boşanma sürecinde gündeme gelir. Zamanaşımı TMK m.178 uyarınca boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıldır.
Çocuğun Üstün Yararı
Çocuğun üstün yararı, velayet, vesayet ve aile hukuku işlemlerinde hâkimin temel ölçütü olarak uyguladığı ve çocuğun fiziksel, psikolojik, sosyal ve eğitim ihtiyaçlarının önceliği esasına dayanan ilkedir (TMK m.182, BM Çocuk Hakları Sözleşmesi m.3). Velayet kararı, kişisel ilişki kurma hakkı, evlat edinme ve nafaka tespitlerinde çocuğun üstün yararı kararın çekirdeğidir.
Ailenin Korunması Hakkı
Ailenin korunması hakkı, 1982 Anayasası'nın 41. maddesinde düzenlenen ve aileyi Türk toplumunun temeli sayan; devlete ailenin huzur ve refahı ile özellikle ananın ve çocukların korunması, aile planlaması öğretim ve uygulamasını sağlama yönünde pozitif tedbirler alma ödevi yükleyen ikinci kuşak sosyal haktır. 2010 anayasa değişikliğiyle eşler arasında eşitlik ilkesi ve çocuğa yönelik istismar-şiddete karşı koruma ödevi de bu madde kapsamına dahil edilmiştir.
Ana-Baba-Çocuk Mali Yardım Yükümlülüğü
Ana-Baba-Çocuk Mali Yardım Yükümlülüğü, ana-baba ile çocuğun ekonomik durumlarına göre birbirlerine bakım sağlama yükümlülüğüdür; TMK m.327, m.364 hükümleri çerçevesinde uygulanır. Çocuk küçükken ana-babanın bakım yükümlülüğü; ana-baba muhtaç durumda ise çocuğun [Yardım Nafakası](/sozluk/medeni-hukuk/yardim-nafakasi) ile destek sağlama yükümü doğar. Soybağı + güç oranı + muhtaçlık üçlüsü temel ölçütlerdir.
Kanuni Temsilci
Kanuni temsilci, fiil ehliyeti tam olmayan kişi adına ve hesabına hukuki işlem yapma yetkisine sahip kişidir; küçükler için ana-baba (TMK m.342, velayet), kısıtlılar için vasi (TMK m.398) ve gerekli hâllerde kayyım (TMK m.426) kanuni temsilci sıfatını taşır. Yetkilerin sınırları, hesap verme yükümlülüğü ve mahkeme denetimi kanunla açıkça belirlenir; mahkeme onayı bazı işlemler için zorunludur.
Anlaşmalı Boşanma
Anlaşmalı boşanma, Türk Medeni Kanunu m.166/3'te düzenlenen ve eşlerin boşanmanın tüm hüküm ve sonuçları üzerinde anlaşarak açtığı özel bir boşanma yoludur. En az bir yıllık evlilik, ortak başvuru veya açılan davanın diğer eşçe kabulü, hâkim huzurunda bizzat beyan ve hâkim tarafından uygun bulunacak mali ile çocuklara ilişkin düzenlemeleri içeren protokol kümülatif olarak aranır. Kusur incelemesi yapılmaz; hâkimin denetimi protokolün makul olması ve çocuk yararı ile sınırlıdır.
Çocuğun Yargıç Tarafından Dinlenmesi
Çocuğun Yargıç Tarafından Dinlenmesi, kendisini ilgilendiren davalarda görüşünün mahkeme tarafından alınması hakkıdır; TMK m.336/3, m.182, ÇHS m.12 ile [Çocuğun Üstün Yararı](/sozluk/medeni-hukuk/cocugun-ustun-yarari) ekseninde uygulanır. Genelde 7 yaş üstü çocuk dinlenir; karar verecek yargıç çocuğun olgunluk düzeyine göre görüşüne ağırlık verir. [Velayet](/sozluk/medeni-hukuk/velayet) ve [Boşanma](/sozluk/medeni-hukuk/bosanma) davalarında en sık başvurulur.
Aile Mahkemesi
Aile mahkemesi, 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun ile kurulan ve aile hukuku uyuşmazlıklarına bakmakla görevli özel asliye hukuk mahkemesidir. Boşanma, velayet, evlat edinme, soybağı, vesayet, mal rejimi tasfiyesi, nafaka davalarında yetkilidir. Hâkim, aile hukuku alanında deneyim ve uzmanlık sahibidir; gizlilik ve uzlaştırma esastır.
İştirak Nafakası
İştirak nafakası, Türk Medeni Kanunu m.182'de düzenlenen ve boşanma kararıyla velayeti kendisine verilmeyen eşin, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine mali gücüne göre katılma yükümlülüğüdür. Velayet düzenlemesiyle birlikte hâkim tarafından resen hükmedilir ve çocuk ergin olana kadar ödenir; eğitimi devam ediyorsa süre uzayabilir. Miktar çocuğun ihtiyaçları ve yükümlünün mali gücüne göre belirlenir. Yoksulluk nafakasından farkı eş değil çocuk yararına olmasıdır.
Ayırt Etme Gücü
Ayırt etme gücü (temyiz kudreti), TMK m.13 uyarınca kişinin yaptığı fiilin anlam ve sonuçlarını kavrayabilme ve iradesine göre hareket edebilme yeteneğidir. Fiil ehliyetinin üç temel unsurundan biridir; yaşın küçüklüğü, akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk veya benzer sebeplerle bu güçten yoksun olan kişilerin yaptığı işlemler kanunî istisnalar dışında kesin hükümsüzdür (TMK m.15). Ayırt etme gücü olayın özelliğine göre her durum için ayrı ayrı değerlendirilir.
Kişisel İlişki Kurma Hakkı
Kişisel ilişki kurma hakkı, velayetin sahibi olmayan ebeveynin (genelde boşanma sonrası) çocukla düzenli ilişki sürdürme hakkıdır (TMK m.323). Hâkim, çocuğun üstün yararına göre süre, yer ve şekil belirler; hafta sonu, yarıyıl tatili ve dini bayram günleri gibi periyotlar tipik düzenlemelerdir. Şiddet veya istismar varsa hak kısıtlanabilir veya tamamen kaldırılabilir.
Boşanma
Boşanma, hâkim kararıyla evlilik birliğinin sona ermesi olup Türk Medeni Kanunu m.161-184 arasında düzenlenen aile hukuku kurumudur. Özel sebepler (zina, hayata kast, suç işleme, terk, akıl hastalığı) ve genel sebep (evlilik birliğinin temelinden sarsılması) olmak üzere sınırlı sayıdaki sebeplere dayanır. Dava aile mahkemesinde açılır; sonuç olarak kişisel hükümlerin yanı sıra velayet, nafaka, maddi-manevi tazminat ve mal rejimi tasfiyesi gibi mali etkiler doğurur.
Çocuk Mallarının Yönetimi
Çocuk mallarının yönetimi, küçüğün mal varlığının ana-baba veya vasi tarafından çocuğun yararına korunması ve yönetilmesi sürecidir (TMK m.352-361). Velayet altındaki çocukta ana-baba; vesayet altındaki çocukta vasi yönetir. Olağan günlük yönetim işleri serbestçe yapılır; önemli işlemler mahkeme onayı gerektirir. Çocuğun erginleşmesinde mal varlığı hesap raporu ile devredilir.
Ergin Kılınma
Ergin Kılınma, 15 yaşını dolduran küçüğün haklı sebep göstererek mahkeme kararıyla ergin kılınmasıdır; TMK m.12 hükmüne dayanır. Bu kurum, küçüğün velayetin sona ermesi öncesinde [Tam Ehliyetli](/sozluk/medeni-hukuk/tam-ehliyetli) statüsüne geçmesini sağlar. Karar verilebilmesi için küçük + anne-baba veya [Vasi](/sozluk/medeni-hukuk/vasi)nin rızası ile vesayet makamı izninin bulunması ve haklı bir sebebin varlığı şarttır.
Ergin (Erginlik)
Ergin, TMK m.11 uyarınca onsekiz yaşını doldurmuş kişidir; erginlik tam fiil ehliyetinin temel ön şartıdır. Üç yolla kazanılır: (i) onsekiz yaşın doldurulması, (ii) onaltı yaşını doldurmuş ve ayırt etme gücü bulunan kişinin mahkeme izniyle evlenmesi (TMK m.11/2, 124), (iii) onbeş yaşını dolduran küçüğün veli ve vasısının rızasıyla mahkemece ergin kılınması (TMK m.12). Evliliğin sona ermesi erginliği ortadan kaldırmaz.
Çocuk Hakları (Anayasal)
Çocuk hakları, 1982 Anayasası'nın 41 ve 42. maddeleri ile Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi temelinde güvence altına alınan; devlete çocuğun korunması, eğitim-öğretim hakkı, istismar ve ihmale karşı koruma yönünde pozitif edim yükümlülüğü yükleyen haklar bütünüdür. 2010 anayasa değişikliğiyle çocuğa yönelik her türlü istismar ve şiddete karşı koruma devlete açıkça ödev olarak verilmiştir; çocuğun üstün yararı ilkesi bu alanın belirleyici kriteridir.
Velayetin Kaldırılması
Velayetin kaldırılması, ana-babanın velayet hakkının çocuğun üstün yararına aykırı ağır kusurlu davranışları sebebine dayanarak mahkeme kararıyla sona erdirilmesidir (TMK m.348). Çocuğa karşı ihmal, istismar, şiddet, alkol/uyuşturucu bağımlılığı, ağır cezai mahkûmiyetler kaldırma sebebi olabilir. Velayet kaldırılan ebeveyn için kişisel ilişki kurma hakkı sınırlanabilir veya tamamen sona erebilir.
Velayetin Değiştirilmesi
Velayetin değiştirilmesi, boşanma sonrası velayet sahibi ebeveynin yetkisi devam ederken çocuğun üstün yararı bakımından velayetin diğer ebeveyne geçmesinin gerekli görülmesidir (TMK m.349). Velayet sahibinin yer değiştirmesi, yeni evlilik, ihmal, çocuğun beyanı veya yaşam koşullarının değişmesi sebep olabilir. Kaldırma davasından farklı olarak ağır kusur aranmaz; çocuğun yararı esastır.
Çekişmeli Boşanma
Çekişmeli boşanma, Türk Medeni Kanunu m.166/1-2 uyarınca eşlerden birinin evlilik birliğinin temelinden sarsıldığını ileri sürerek ve kusuru ispat ederek açtığı boşanma davasıdır. Anlaşmalı boşanmanın aksine kusur ağırlığı denetimi yapılır; daha az kusurlu eşin itiraz hakkı (m.166/2) ve hakkın kötüye kullanılması istisnası uygulanır. Tazminat, yoksulluk nafakası, velayet ve mal rejimi tasfiyesi hâkim tarafından ayrı ayrı hükme bağlanır. Hak düşürücü süre yoktur.
Ortak Velayet
Ortak velayet, boşanma sonrası ana-babanın çocuk üzerindeki velayet haklarını birlikte kullanmaya devam etmesini ifade eder. Türk hukukunda 2017 Yargıtay HGK kararı ile dar koşullarda kabul edilmiş; AİHM içtihadı ile uyum amacı taşır. Eşlerin işbirliği yapma kapasitesi, çocuğun yararı, coğrafi yakınlık ve çocuğun beyanı ortak velayetin uygulanma kriterleridir; Yargıtay denetimi yoğundur.
Velayet, Türk Medeni Kanunu m.335-351 arasında düzenlenen, ana-babanın küçük veya kısıtlı çocuğu üzerindeki bakım, gözetim, eğitim, temsil ve mal yönetim hak ve yükümlülükleri bütünüdür. Hem hak hem de yükümlülük niteliği taşıması bakımından kendine özgü (sui generis) bir aile hukuku kurumudur; salt ana-baba yararı değil, çocuğun üstün yararı esas alınarak şekillenir.
TMK m.339-346 velayetin kapsamını şu unsurlarla belirler:
Bu haklar çocuğun yararı ile sınırlı biçimde kullanılır; velayetin suistimali hâlinde hâkim TMK m.346 uyarınca çocuğu koruyucu tedbirler alabilir.
Evlilik birliği içinde velayet ana ve baba tarafından birlikte kullanılır (TMK m.336). Eşlerin velayet hakkında anlaşamaması hâlinde hâkim, çocuk yararını esas alarak anlaşmazlığı giderir. Birinin ölümü hâlinde velayet diğerine geçer; ana-babanın ayrı yaşaması hâlinde hâkim velayeti eşlerden birine verir (TMK m.336/3).
Boşanma hâlinde TMK m.182 hâkime velayet düzenlemesi yapma yükümlülüğü getirir. Temel ilkeler:
Anlaşmalı boşanma protokolünde velayet düzenlemesi eşler tarafından kararlaştırılır; hâkim çocuk yararı ışığında denetim yapar. Çekişmeli boşanma davasında velayet talepleri ayrı ayrı değerlendirilir, tanık ve bilirkişi delilleri kullanılır.
Velayet, ana-babanın ağır kusuru veya çocuğun yararının ciddi şekilde tehlikeye düşmesi hâlinde kaldırılabilir. TMK m.348'de sayılan sebepler:
Kaldırma hâlinde çocuğa vasi atanır; çocuk vesayet altına alınır.
Velayet kararının kesinleşmesinden sonra koşulların önemli ölçüde değişmesi hâlinde velayet değiştirilebilir. Çocuğun ergin olması, velayeti elinde tutan ana-babanın yeniden evlenmesi, ölümü veya velayeti kullanamaz duruma gelmesi bu kapsamda değerlendirilir. Değişiklik kararı yalnızca çocuğun yararı gerektiriyorsa verilir; otomatik bir sonuç değildir. Hâkimin takdir yetkisi bu değerlendirmede belirleyicidir.
Velayet altındaki çocuk kural olarak sınırlı ehliyetsiz veya tam ehliyetsiz konumundadır:
Velayet kurumu iki anayasal ilkenin somutlaşmasıdır: ailenin korunması hakkı (AY m.41) ve çocuk hakları (Anayasa) (AY m.41/3). Anayasa "Devlet, ... çocukların korunması için gerekli tedbirleri alır" diyerek çocuk yararını anayasal güvenceye bağlamıştır. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin çocuğun üstün yararı ilkesi TMK uygulamasında yorum ölçütü olarak işler.