Hukuki Niteliği
"Fiil ehliyetine sahip olan kimse, kendi fiilleriyle hak edinebilir ve borç altına girebilir." — TMK m.9
Fiil ehliyeti (Handlungsfähigkeit), kişinin hukukî işlemleri bizzat yaparak hak ve borç doğurabilme yeteneğidir. Türk Medeni Kanunu m.9-16 arasında düzenlenen fiil ehliyeti, hak ehliyetinden farklı olarak her kişide eşit düzeyde bulunmaz; kişinin ayırt etme gücü, yaşı ve kısıtlılık durumuna göre derecelenir.
Fiil Ehliyetinin Unsurları (TMK m.10)
1. Ayırt Etme Gücü (TMK m.13)
Ayırt etme gücü, kişinin yaptığı fiilin anlam ve sonuçlarını kavrayabilme ve buna göre hareket edebilme yeteneğidir. Yaşı, akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk veya benzer nedenlerle ayırt etme gücünden yoksun olan kişilerin yaptıkları hukukî işlemler, kanunda gösterilen ayrık durumlar dışında geçersizdir (TMK m.15).
2. Erginlik (TMK m.11)
Ergin, onsekiz yaşını doldurmuş kişidir. Erginlik ayrıca evlenmeyle ve ergin kılınma (mahkeme kararıyla) ile de kazanılabilir. Onaltı yaşını dolduran ve ayırt etme gücüne sahip olan kişi, mahkeme izniyle erginken evlenebilir; evlenme erginliği kaldırmaz bile sonra gelen boşanma bu ergini eski hâle döndürmez.
3. Kısıtlılık Altında Olmama (TMK m.405-409)
Hâkim kararıyla kısıtlanan kişinin fiil ehliyeti kanunun öngördüğü ölçüde sınırlanır. Kısıtlılık sebepleri: akıl hastalığı veya zayıflığı, savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yönetim ve kişiye tehlike oluşturma hâlleri, sürekli hapis cezası gibi. Kısıtlılığa karar verildiğinde vesayet veya yasal danışman atanır.
Fiil Ehliyeti Sınıfları
Ayırt etme gücüne sahip ergin ve kısıtlı olmayan kişilerdir. Hukukî işlemleri bizzat yapabilir, borç altına girebilir, dava açabilir. Tam ehliyetlilik kuraldır.
Ayırt etme gücüne sahip ergin ancak kendilerine yasal danışman atanmış kişilerdir (TMK m.429). Belirli konularda danışmanın onayıyla işlem yapabilirler.
Ayırt etme gücüne sahip, ergin olmayan veya kısıtlı kişilerdir. Kanuni temsilcinin rızasıyla kendilerini borç altına sokabilirler ve hak kazanabilirler. Karşılıksız kazanmalar (hediye kabulü) ve kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar (evlenme izni, nişanlanma bozma) için rıza gerekmez.
Ayırt etme gücünden yoksun kişilerdir. Kanunî istisnalar dışında yaptıkları işlemler kesin hükümsüzdür; kanunî temsilci aracılığıyla işlem yapılır.
Kanuni Temsil
Sınırlı ehliyetsiz ve tam ehliyetsiz kişiler adına hukukî işlemleri kanunî temsilci yapar:
- Velayet altındaki çocuk: Anne-baba (TMK m.337)
- Vesayet altındaki kişi: Vasi (TMK m.404)
- Kayyımlığa tabi kişi: Kayyım (TMK m.426)
- Yasal danışman atanmış kişi: Yasal danışman (sınırlı işlem konularında onay — TMK m.429)
Haksız Fiil Sorumluluğu Açısından Ehliyet
Ayırt etme gücü olmayan kişi kural olarak haksız fiilden sorumlu değildir; ancak TBK m.65 hakkaniyet gereği, ayırt etme gücü olmayan kişi de tamamen veya kısmen tazminata mahkûm edilebilir (hakkaniyet sorumluluğu). Ayırt etme gücü olan küçük ve kısıtlı ise haksız fiilden sorumludur (TBK m.49 vd.).
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TMK m.10: Fiil ehliyetinin üç unsuru — ayırt etme gücü + erginlik + kısıtlı olmama.
- TMK m.9: Fiil ehliyeti = kendi fiilleriyle hak edinme ve borç altına girme.
- Dört sınıf: Tam ehliyetli, sınırlı ehliyetli, sınırlı ehliyetsiz, tam ehliyetsiz.
- Erginlik (TMK m.11-12): 18 yaş + evlenme + mahkeme kararıyla ergin kılınma.
- Kısıtlılık (TMK m.405-409): Akıl hastalığı, savurganlık, bağımlılık, kötü yönetim, uzun hapis.
- TBK m.65: Ayırt etme gücü olmayan bile hakkaniyet gereği kısmen tazminata mahkûm edilebilir.
- Karşılıksız kazanma ve kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar: Sınırlı ehliyetsizler için izin gerekmez.
İlgili Kavramlar
- Hak Ehliyeti — TMK m.8 karşı kavram
- Ayırt Etme Gücü — TMK m.13 fiil ehliyeti öğesi
- Ergin (Erginlik) — TMK m.11 yaş koşulu
- Tam Ehliyetsiz — TMK m.15 ehliyet türü
- Sınırlı Ehliyetsiz — TMK m.16 ehliyet türü
- Kısıtlı — TMK m.405 mahkeme kararı ile ehliyet düşümü
- Türk Medeni Kanunu — TMK m.9-10 dayanağı
- Dürüstlük Kuralı — işlem yorumu ilkesi