Son güncelleme:
Kanuni Temsilci: Kanuni temsilci, fiil ehliyeti tam olmayan kişi adına ve hesabına hukuki işlem yapma yetkisine sahip kişidir; küçükler için ana-baba (TMK m.342, velayet), kısıtlılar için vasi (TMK m.398) ve gerekli hâllerde kayyım (TMK m.426) kanuni temsilci sıfatını taşır. Yetkilerin sınırları, hesap verme yükümlülüğü ve mahkeme denetimi kanunla açıkça belirlenir; mahkeme onayı bazı işlemler için zorunludur.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Velayet
Velayet, Türk Medeni Kanunu m.335-351 arasında düzenlenen ve ana-babanın küçük veya kısıtlı çocuğu üzerindeki bakım, gözetim, eğitim, temsil ve mal yönetim hak ve yükümlülükleri bütünüdür. Evlilik içinde ana-baba tarafından birlikte kullanılır; boşanmada TMK m.182 uyarınca hâkim velayeti eşlerden birine verir. Kaldırma (m.348) ve değiştirme (m.349) çocuğun üstün yararına bağlıdır; anayasal dayanağı AY m.41 aile ve çocuk korumasıdır.
Sınırlı Ehliyetsiz
Sınırlı ehliyetsiz, TMK m.16 uyarınca ayırt etme gücüne sahip olup ergin olmayan (küçük) veya kısıtlı olan kişidir. Sınırlı ehliyetsizler, kanunî temsilcinin (veli veya vasi) rızasıyla kendilerini borç altına sokabilir ve hak edinebilir. Karşılıksız kazanmalarda (hediye, miras kabulü) ve kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarda (nişanlanmayı bozma, evlenme izni isteme) rıza aranmaz. Kanunî temsilcinin rızası olmadan yapılan borçlandırıcı işlemler askıda hükümsüzdür.
Tapu Sicilinin Aleniyet İlkesi
Tapu Sicilinin Aleniyet İlkesi, [Tapu Sicili](/sozluk/medeni-hukuk/tapu-sicili)'nin herkese açık tutulmasını ve ilgisini inanılır kılan kişilerin sicil kayıtlarını inceleme ile örnek alma yetkisini düzenleyen ilkedir; TMK m.1020 hükmüne dayanır. İlke, taşınmaz üzerindeki ayni hakların öğrenilebilirliğini güvence altına alır ve [Tapu Siciline Güven İlkesi](/sozluk/medeni-hukuk/tapu-sicilinin-guveni-ilkesi) ile birlikte siciller hukukunun omurgasını oluşturur.
Kayyım
Kayyım, belirli bir iş, mal veya durum için sınırlı yetki ile atanan yasal temsilcidir. Türk Medeni Kanunu m.426-435 arasında düzenlenir. Üç türü vardır: temsil kayyımlığı (ergin kişinin bir işinin yapılamaması), yönetim kayyımlığı (belli malvarlığının yönetimi) ve irat kayyımlığı (savurganlık tehlikesi). Kayyımlık, kişinin fiil ehliyetini etkilemez; vesayet ve yasal danışmanlıktan ayrılır.
Tam Ehliyetsiz
Tam ehliyetsiz, TMK m.15 uyarınca ayırt etme gücü bulunmayan kişidir; küçük yaşta veya ayırt etme gücünü kaldıran akıl hastalığı/zayıflığı nedeniyle bu sınıfa girer. Tam ehliyetsizlerin kendi başlarına yaptıkları hukukî işlemler, kanunî istisnalar dışında kesin hükümsüzdür. Kanuni temsilcileri (veli veya vasi) tam ehliyetsiz adına işlem yapar. Kural olarak haksız fiilden de sorumlu değildirler; ancak TBK m.65 uyarınca hakkaniyet gereği tazminata mahkûm edilebilirler.
Fiil Ehliyeti
Fiil ehliyeti, TMK m.9 uyarınca kişinin hukukî işlemleri kendi fiili ile yapabilme ve sonuçlarını üstlenebilme yeteneğidir. Fiil ehliyeti üç unsurun birleşmesiyle doğar: ayırt etme gücü (TMK m.13), erginlik (TMK m.11) ve kısıtlılık altında olmama. Bu unsurların bir kısmının eksikliği hâlinde kişi ya tam ehliyetsiz, ya sınırlı ehliyetsiz ya da sınırlı ehliyetli sayılır; her sınıfın yapabileceği işlemler ve yasal temsil sistemi farklıdır.
Vasi
Vasi, vesayet altındaki kişinin kişisel ve malvarlığı menfaatlerini korumak amacıyla Türk Medeni Kanunu m.413-418 uyarınca sulh hukuk mahkemesince atanan yasal temsilcidir. Vesayet altındakinin yakınları öncelikli adaydır (TMK m.414); vasilik kamu görevi niteliğindedir, zorunlu görev süresi iki yıldır. Vasi verdiği zararlardan kişisel olarak sorumludur; devlet ikinci derecede sorumlu tutulur.
Vesayet
Vesayet, velayet altında olmayan küçüklerin ve kısıtlıların kişisel ve mal varlığı menfaatlerinin kamu denetimi altında korunmasını sağlayan aile hukuku kurumudur. Türk Medeni Kanunu m.396-494 arasında düzenlenir. Vesayet dar anlamı yanında geniş anlamda kayyımlık ve yasal danışmanlığı da kapsar; vesayet makamı sulh hukuk, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir. Vasi atanması ve devletin denetim yükümlülüğü temel unsurlardır.
Kısıtlı
Kısıtlı, mahkeme kararıyla fiil ehliyeti sınırlandırılmış ergin kişidir; kısıtlılığa TMK m.405-409 arasında sayılan sebeplerden biriyle karar verilir: akıl hastalığı veya zayıflığı, savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yönetim, kişiye tehlike oluşturma, bir yıl veya daha fazla hürriyet bağlayıcı cezaya mahkûmiyet, kişinin kendi isteği. Kısıtlanan kişi kendisi için vasi atanır; ayırt etme gücüne göre sınırlı ehliyetsiz veya tam ehliyetsiz sayılır.
Kanuni temsilci, Türk Medeni Kanunu m.342, m.398 ve m.426 çerçevesinde fiil ehliyeti tam olmayan kişi adına ve hesabına hukuki işlem yapma yetkisine sahip kişidir. Türk hukukunda kanuni temsil üç ana kategoride düzenlenmiştir: küçükler için ana-baba, kısıtlılar için vasi ve özel durumlarda kayyım.
Küçük çocuklar için ana-babanın velayet kapsamındaki temsil yetkisidir:
Küçükler ve kısıtlılar için vasi atanır:
Belirli işler için kayyım atanır:
Kanuni temsilci genel olarak:
TMK bazı işlemler için mahkeme onayı öngörür:
| İşlem | Onay Gerektirir mi? | Dayanak |
|---|---|---|
| Olağan günlük işlemler | Hayır | TMK m.343 |
| Taşınmaz devri | Evet (vesayet makamı) | TMK m.462 |
| Borçlanma | Evet | TMK m.462 |
| Vasiyetname düzenleme | Bizzat (temsil yok) | TMK m.502 |
| Evlenme | Bizzat (15 yaş + ehliyet) | TMK m.124 |
| Boşanma | Velayet/vesayet kapsamında değil | — |
Bazı haklar kanuni temsil ile kullanılamaz; kişi bizzat hareket etmelidir:
Temsilci görevini özen ve sadakat ile yapmakla yükümlüdür:
Görev şu hâllerde sona erer:
Kanuni temsilci, HMGS Medeni Hukuk sınavlarında ehliyet ve temsil sorularında ele alınır. Tipik konular:
Velayet, Vesayet, Vasi, Kayyım, Kısıtlı, Fiil Ehliyeti, Sınırlı Ehliyetsiz ve Tam Ehliyetsiz kanuni temsilin uygulama bağlamını oluşturur.